Ngaisâng Zâwng Thlâk
Pi Vasty Lalsiemmawi
Mihriem hi ieng ang mi am ei la hung ni ding, ieng ang mi am ei ni a, ieng ang mi am ei lo ni tah? tî hi ei thil ngaisâng zâwnga inthawka hung in-ir suok deu vawng hi a lo ni tlângpui. Sipai nî ding chun sipai ngaisâng phawt a ngai a, hla sak thiem nî ding chun chuong mî hai ngaisâng hmasak phawt a ngai a, thu ziek thiem nî ding chun chuong tho chu. Chun mî hai thil ngaisâng zâwng ang nî nuomna hin a mi’n nîtir thei bawk. Mâni ngaisâng zâwng nêkin mî hai ngaisâng zâwng hi ei sie sâng lem hman hman am a ni aw? tî dingin a um. Chû indikna chu ka thusep zieka hin ei hung pho lang ding a nih.
Ei tulai nun thlêk dân hin lung a sukzîng ngawt el. Ei nun hmang nuom dân hai en hin ei thil ngaisâng zâwng hi a’n hriet hle. A nuhmei a pasal hril loa inruia thle bâwk bâwkin khawvêl ei chên a, nunghâk tlangvâl mâni inhawina ngaituoin inhawi ei ti zâwng taka ei um theina ding ngaituoin, ei nun ta dinga inhawi lo le ṭha lo thil tam tak ei ngaituo suokin ei thaw rawp hlak. A dik a dawk khawm thlu loin hausak nuomna leiin thil ṭha lo tam tak le thil indik lo tam tak ei thaw rawp hlak hi thil pawi tak a nih.
Ei Pathien thu’n mâni inhmangai hi suol a nî thu a mi hril a, chuong lai zing chun, thil ṭha thaw chu hril lo, ṭhalai tam tak suol khawm thaw pei ta lo le thaw nachâng hre ta lo ei um a ang tah. Mâni khawm inhmangai nachâng hre ta lo le pei ta lo ei tam ta hle. Mâni taksa khawm hmangai nachang hre loin, inrui thei thil le taksa’n a imamaw lo thil tam tak, zu le sa dâm, hmuom le hâwp dâm ei chên ta lem a. A hun taka thil a hun loin ei thaw pei chu a ni tak tah. Hieng thil po po intluntu ni taka ka hriet pakhat chu ei thil ngaisâng zâwng indik naw lei hi a nih.
Nunghâk le tlangvâl inhîpna tha hi a hrât a, thil a thaw thei hle bawk. Kum iemani zât liem ta lâi khan nunghâk haiin sipai le driver an ngaisâng êm êm; sipai hai lek lem kha chu nâu nuhmei nei nu le pa ha’n tlawn inchu an thaw el an ti hlak. Tlangvâl hai khawm an sâilai hai ngaisâng zâwng tak ni kha an thil nuom tak a ni a, nunghâk le nu le pa ha’n sipai le driver an ngaisâng tlat leiin, sipai a ni naw leh driver nî tumin thei tâwp suoin ṭhang an khaw hlak. Chû chung tieng chu nî sap khawm an tum chuong nawh. Nuhmei ṭha hmûna ding le mî hai ngaisâng nîna inkhîna (criteria) dingin a lo tling hun tâwk vieu si a. Chuong huna inthawka ṭhangkhat a hung liem meu chun, sipai le driver an hung inther fer fur nghâl el. Ngaisâng zâwng hin thil a lo thaw thei ngei.
Ngaisâng zâwng thlâk hi hmasâwnna sirbi khawm a nih. Ei ngaisâng zâwng a changkâng dân izir peiin ei culture hi a’n ṭhangin a’n ṭhang maw thei hi a lo nih. Ei pi le pu hai hun lai khawm khan, mi huoisen le pasalṭha kha an lo ngaisang êm êm a, pasal an ni chun huoisen dingin nu le pa’n an inchuktir hlak. Nunghâk haiin pasalṭha an ngaisang tlat lei khan pasal hai khawmin pasalṭha nî tumin ṭhang an khaw a, a rinum le ṭium khawm pawisa loin mipui ngaisâng zâwng le a bîk takin nunghak hai ngaisâng zâwnga um tum khan an nun an uluk êm êm hlak. Chanchinṭha êngin ei mit hai a hung sukêng a, khawvêl hung changkâng peiin ngaisâng zâwng a hung inthlak a. Nun mâwlmang vê taka nun an lo hmangna rama inthawkin ram dang nun changkâng lem entawnin, inchûkna tiengpanga khawm mi thiem hmasa lem hai ngaisângin an entawn a. Pasaṭha ngaisângna rama inthawkin khawvêl varna inchûkna tienga kê pênin hma an hung sâwn tung pei a. Ṭhang thar hai chen khawmin ram dang mî nêkin mani hnam chanpui mi thiem an ngaisâng le entawn thei ding tiem sêng lo deu thaw ei thlatu ha’n ngaisâng ding indik an lo ngaisang leiin ei hung nei ve tah. Ngaisâng zâwng an lo thlâk kha ṭhangthar hai ta ding chen khawmin hmasâwnna sirbi a lo va ni ngei.
Tulaia khawvêl hmang mêk hai hin, ei dit zawng le ei ngaisâng zawng hi hang thlâk sin inla chu, ṭhang la hung thar pei ding hai hma hun hi a êng sawt ka ring. Nunghâk khawmin a tlangvâl ngaisâng zâwng kha changkâng taka a thlâk a ṭûl. A san chu tlangvâl tam tak hi chu nunghâk ngaisâng zâwng nî hi an tum tlat hlak. Chû chung tieng chu nî kher ṭûla hrietna an nei ta naw khawm ni sien a hawi. Chû umzie chu, tlangvâl hai ngîrhmun hi nunghâk hai thil ngaisâng zâwnga innghat a nih. Tienlai ei pi le pu hai hun, thingbul lungbul be a, hrawm hraw taka nun lo hmang ve mawp mawp haiin an ngaisang zawng an lo thlak lei a, ṭhangthar haiin nun ei chên mêk hi a va hluin a va’n hawi ngei. Eini hin teh ieng nun inhawi le changkângna am ṭhang la hung thar pei ding hai hi ei mâksanpêk ding? Ei thlâtu ha’n huoisen taka an ngaisâng zâwng thlâka an nunphung le inpersan taluo thil an lo pawm ngam leia hnam nun a ṭha tienga inthlâk hi enin, eini khawm hi ei ngaisâng zâwng hi ei thlâk ve ngam a ṭhul ta tak zet a nih. Ei ngaisâng zawng hi ei thlâk chun, hma tieng hun chau khawm ni loin, ei hun hmang mêk khawm hi inhawi pha hle’ng a tih.
Pu Vanlalsailo hung inlâr tak tak lai kha hang thlîr lêt inla, a hla sak thiem lei khan ngaisâng le ngaihlut a hlaw nasa êm êm a, an hang ngaisang tak tak kha chu; a kekawr ang, a zakuo ang, a sam keisâwi dân (hair style) ang, a chângchavai (acting) ang chen ieng kim kha an entawn sup sup el a ni kha. Ama ang râwl nei hla sak thiem khawm an pung nuom sâwt pha hle bawk. Khâng ang deu khan, ei ngaisâng zâwng hai anga um hi ei tum tlat hlak. Tûlaia ei ṭhalai nun en hin an ngaisâng zâwng chu a’n hriet khawpin ka hriet. Nuhmei haiin an bau chun an pasal ngaisâng zâwng le dit zâwng chu hieng hin an hril tlângpui hlak, “Mi fel le Pathien ṭi mî, inrui thei thaw lo le mi tlâwmngai” ti’n, sienkhawm tûlaia nun an hmang nuom dân en hin ie’m an ngaisâng tak tak tî chu inkhi theiin a um. Tlangvâl bike ri inring ring le bike mawng nei insang sang, inrui buta inti pâ tâwk taka tlân el ni âwm fahrana vuong vâng vânga tlân, lam kâwia khawm a sîr behêka lampui hrâwt ṭhel vâng vânga mî hmû hawia in-show ni âwm tak hai, kohran bêl nêka zu bêl bêl râwn lem hai hi an ngaisang lemin ka hriet. “Ka ngaisâng” chu an bauin an ti nawh, an lungril khawmin chuong ang mî chu an ngaisâng phal nawh, sienkhawm an dit thlang ang le an nuom chên nuom zâwngin an hriet dêr loin a’n ngaisângtir zing si a. Chu chu an hriet dêr si nawh. Mi fel le Pathien ṭi mî, inrui thei thaw lo le mi tlâwmngai mi ka ngaisang ti zing si’n, bike ri inring le bike mawng nei insâng sâng pasala nei kha insângna sâwnin inrui buta inti pâ tâwk tak hai chu an hnawt nâwk dawr dawr thung si. Insâng ta vieuin inhre hai sien khawm, mî haiin an ngaisâng si nawh. Nuhmei zet hi chun kan lo khawlkham ngawt el.
Ieng ang thil am ei ngaisâng ti inngaituo chieng hi thil ṭha tak a nih. Tûlaia ei hnam nun en hin ṭhang thar hai hmakhuo a pik hle’n ka hriet. Hieng zinga ei intâwl chun hnam chavai le hnam tlaran ei la’n chang ngei ka ring. Nunghâkte ha’n ngaituona indik ngaituo a, an ngaisâng zâwng an thlâk pha chun tlangvâl fel tak tak hring suok ngei a tih. Hnam sûtpui pawimaw tak tak ni thei ding tam tak, nunghâk mit lâk nuom leia khawvêl hlim hlawp an chên lei hin a hun hma’n thlanmuol member an sukpung si a. Nunghâkte hai ngaisâng zâwng indik lo lei ringawt khawmin hnam pumpuiin mi var le ṭhuoitu ṭha ding tam tak ei chân zing lâi hin, nu le pa’n ṭhang ei lâk thar naw chun ei hnam chan hi la se zuol pei a tih. Nâu hai infûina ṭha pe a, a sie a ṭha, pasala nei chî le chî lo hai dâm hi ei hril hrietin nun dân ei inchuktir dap dap chu a hun tah. Chuong a ni naw chun ei hnam hi la ṭap khêk a t’a, hliempui tuorin a vul lâi tak hi la chuoi a tih. Chu huna chun pawi titu ding khawm ei um ta âwm si nawh. A’n hnûk hma ngeia ngaisâng zâwng indik ngaisâng a, ei ngaisâng zâwng hai hi ei thlâk a ṭul ta tak zet.
Tlangvâl hai khawmin nunghak an ngaisâng zâwng chu; nunghâk nunnêm le fel, Pathien ṭi mî le lungril puitling tak, nungchang mawi tak le thienghlim a ni tlangpui hlak. An bâu chun chuong ang mî chu an dit a, a tak rama ruok chu, nuom hun huna an ko dawk thei le, an nuomna ram rama an fawr kuolpui thei, hmêl ṭha le pieng nal a ni hlak. Sienkhawm nei ding chun an them thei lo, nungchang ṭha, pasal inhnik lo, virgin a ni dai. Virgin dit siin, an ngai pawimawpêk chuong dêr si nawh. A nuhmei hai hlak hin an lo zir ngang el bawk si. Pasal ṭâm tum ni âwm fahrana lo indâw lawp lawp pâwl hlak bo lo. Pasal um ṭawk ṭawk ei sukvir zo a, a um ṭha pei lo haiin lâwm sa an tih.
Ngaisang zâwng indik naw leiin, literature tieng ei tla hnuoi a; ei pi le pu ha’n mâwlna rama inthawk khan ngaisâng zâwng indik ngaisângin an ngaisâng zâwng an lo thlâk a, zoram khawvêl huopa mi thiem le suongum an hung ngîrsuok a, khawvêl hung changkâng peiin tûlai ṭhang thar haiin ei mi thiem lo fe ta hai entawn nachâng ei hung hriet ta naw a, literature tieng ei hung tla hnuoi deu deu pei tah. Fam tah, Pu Lalthlamuong Keivawm zoram khawvêl pa, zo hnathlâk pumpui le a bîk takin hmâr hnam literature tienga mi châwisângtu khan thu le hla tam tak a mi mâksanpêk a, a taksa lo thi sien khawm, sûlhnung a mi mâksanpêk zozâi hai ruok hi chu hring zing ta’ng an tih. Sienkhawm a sûlhnung hi ṭhang thar hai lai hin a sui zui le a ngaiven pei an um ta mang nawh. A hming tak ngiel khawm hre ta lo an tam tah. Literature ngaisâng mi hai ta ding chun hriet naw ruol a ni si nawh. A hma ṭhuoitu pakhat a ni mieu si. Literature an ngaisang naw lei chaua hre lo an nih. Literature nêkin khawvêl hlim hlawp ei ngaisang a, mâni hnam nun nêkin Sâp (English) hai nun ei ngaisâng lem a, chu ngei chun ei hnam literature tieng a mi sukpase pha êm êm. Ei ngaisâng zâwng hi a’n dik lema ei thlâk vat naw chun, ei hnam hi literature-in mi la thîsan vat a t’a, literature hi hnam sûtban pawimaw tak a ni angin, ei hlamsie a ni vai chun hnam boral la’n chang ngei ei tih. Thaw ro ei ngaisâng zâwng hi a’n dik lemin thlâk vat ei tîu. A ni naw chun pawi ei tî vawng vawng hun a la tlung ngei âwm si a.
Ngaisâng zâwng indik lo hin thabona a hring suok a; tûlaia ei ṭhalai hai hi hang en ve t’u, mâni ṭawng ngei khawm an hmang thei ta naw a ni hi. A san tam tak lâia pakhat chu thabona hi a nih. Thabona hi khawvêlin an dit naw seng a, a bîkin Kristien haiin ei do zuol. A san chu ei Pathien thu’n thabo dingin a mi’n chûktir si nawh. Hnam dang mî, sunghai thaw suok sa ringa nuomna tieng tienga lêng le, a’n hâwi thei ang tâwpa nun chên hai, zu le sâ le sex (nuhmei pasal inpâwlna) nuom tâwka chên hai hi an ngaisâng tlat a ang tah. Chuong ang mî ei ṭhalai haiin an ngaisang leiin, a hnam pumpui thabona’n a mi tuom a ni tak ta hi. Ngaisângna indik lo hi chu a pawi vawng vawng ngei. Literature tieng ei inhnuoina san khawm hi ieng dang a ni nawh, ei ṭhailai hai ngaisâng zâwng indik loin thabona a’n tlun lei a nih. Nî tina um thâmral mei mei hai an ngaisâng lem leiin, lekha tiem an inthlâda a, an inthlâda chau khawm a ni nawh, an pei naw lem a nih. A san chu an tha a bo leiin. An thabo leiin ziek le tiem nêkin ngaithlak an thlang ta lem a, iengkim a âwlsam dân lem an thlang vawng. Ngaisâng le entawn ding indik an ngaisângin an entawn nawh.
Ei ngaisâng zâwng indik naw lei hin mi inzak thei lo ei hlaw. Puipung nikhuoah nunghak tlangvâl fe khâwm hai lai hin mi inzak thei lo deu deu, a bîk takin nunghak inzakna kawl ṭhak lo hi an um. Pâpui tebawp haiin an nuom ang angin an fiem pawlâwt a, zâmaw rawng kaia an fiem châng khawmin an theida chuong naw a, an la hang innui har har nâwk nghal. Chuong ang thil a um theina san nia ka hriet pakhat chu mi leplehâng ngâisangna a um lei a nih. Tleirawl suok âwr haiin puipung ni khuoa an chângchavai po po an lo en hlak nunghâk ṭhenkhat hlim hmêl deua pathlâwi le pâpui tebawp haiin sai khêk awr awr hai kha, khawtlanga le mipui laka tlatlum bik rieuin an lo hriet a, an lo ngaisang a, an hung nunghâk ve huna fiem pawlâwt theiin an hung um el a nih. Chu tak chu nu le pa hai pawimawna, in sunga ngaisâng ding indik inhril hriet ei ṭul êm êmna chu a nih. Tleirawl hai hmâkhuo le nun hung hmang pei ding hi, ei thil ngaisâng zâwng haia innghat a nih. Ei hma zâwn senga ngaisang tlâka ei um naw chun ei hnam hma hun chu ngaituo-um tak la ni ngei a tih. Chuleiin ei ngaisâng zâwng hi a’n dik lemin thlâk vât ei tîu, ei pawimaw si a.
Ei ngaisang zâwng hi ei thlâk vat naw chun, ei ram ei hnam hmâkhuo hi nêr châk um lo tak a ni ding. Ei hmangai ei duot lai ei rîla râ Lalpa’n ro chan a mi pêk hai hi nau lungsietuma an la hung inchang âwm si a. Tu’m mâni nauhai ṭap khêk ri châwl loa ngai thla pei um ei t’a? Tu’m a hnam tlûksiet lai thlîr zing pei? Ei nuom a ni ngawt naw chun thaw t’u ei ngaisâng zâwng hi a’n dik lemin thlâk vat ei tîu. A’n hnûk hma ngei hin. Hnam invawitu râwl ri rê hma le, hnam hmangaitu kut a châwl hma ngei hin thaw ro ṭhangpui dingin ei kê pên suokin ei ngaisang zâwng hi thlâk vat ei tîu. Thil harsa taluo a ni si naw a.
Mâni ṭawng khawm hmang thei ta lo tam tak ei um el ta hi chu an pawi ngei. Ei ngaisâng zawng indik naw lei vawng a ni nâwk pei a nih. Ngaisâng zâwng indik loin a hring suok thabona leiin mâni hnam thil ei hlamsie a, ei ngaisângin ei ngaihlu naw tlat leiin mâni ṭawng ngei khawm ei ṭhalâi haiin ziek le tiem an sukdik thei nawh. Sâpṭawng chu inlam zutin ei lamri a, ei ṭawng ruok chu ei pawngsuol a ni tak tah. Nunghak tlangvâl khawm *”Inhmangai”* loin an lo “inhmangei” lei khawm hi ni’ng a tih an inṭhe zung zung el tâk hi.
Ei hnam hmâkhuo ngai zingin, ei thlâtu haiin huoisen taka an ngaisâng zâwng an lo thlâk ngam leia nun inhawi lem ei hmang khawm hi innghil chuong loin, eini khawm huoisen takin khawvêl hlim hlawp hai mâksan ngamin, ei NGAISÂNG ZÂWNG THLÂK ngam ve’ng ei tîu. Chuongchun Lalpa malsâwm ram rim innam nâwk ngei ei tih.
Ṭobul, Volume III – Issue No. 02, Thlado – Changer 2026. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.
Comments
Post a Comment