Vawmpalung

Vawmpalung

RH Hminglien Hmar, Diphu

Mi ṭhenkhat, ‘Vawmpa Lung’ tia ziek ding a nih ti an um a ni awm a. Iengkhawm ni sien, thil hming (proper name) a ni leiin ‘Vawmpalung’ tiin hi thusepa hin ka ziek a nih. Ka ziek dân hi a’n dik dân a nih tina a ni kher nawh a. Vawmpalung ka thlîrna tukver ka hung hawng ringawt chauh a nih. Vawmpalung pawimawna le mihai hriet a hlawna san chu Manipur Simthlang biela Pathien thu awi hmasarawngbâwltu ropui le litterateur- Thangngûr a chanchin le inzawm a ni lei a na. Chu tieng ngha zâwng chun titi tâwi ei sep ding a nih.

Thangngûr A Piengna Khuo le A Ram-thlêng

Thangngûr chu kum 1891 khan Lailèn khuoah a pieng a. Lailèn hi Lungdâr lal Vuttâi1 a khawper a nih. Vuttâi chu lal ropui deu, khawper iemanizât nei niin an hril. Lailên chu Hmar khuo a na; Biete pahnam tamna niin an hril2 a. Hi hi awi a umna san chu, Lailên khaw khêl tieng hin Biate (Biete) khuo a um hi a nih. E. Lungdâr le Biate inkârah Lailên hi a um a; E. Lungdâr a hnai lem.

Lailên khaw sîra hin muol inkhawthla (spur) pahni a um a. Pakhat hi tu chen hin, ‘Hmar Muol’ ti a la ni zing a. A sîr muol chu ‘Pawi Muol’ a nih. Chun E. Lungdar khaw sûnga tlâng pâwng pakhat, damdawi in hmuna an hmang ta hi tu chen hin, ‘Hmar Hmun Tlâng’ ti a la nih. Lailèn khuo enkawltu le roreltu chu Biete pa ni lovin Pakhuongte pa; “hausa tak el, ni tina ruoi ṭhe thei khawpa hausa” an ti ‘Ruolneilal’ a ni ve nâwk a. Ruolneilal chu Rev. (LFT)3 Ruolneikhum Pakhuongte pu (a pa pa) a nih.

Mi ṭhenkhat chun Lungdâr hi Hmar hnam kâupêng pakhat ‘Lungdâr’ hai khaw hlui a nih4 an tih a. Mi dangin, “Hmar hnam kâupêngah ‘Lungdâr’ a um ei hriet ngâi nawh ie, indik thei naw nih” an ti bawk a. Thudik ei hriet thei ta naw a nh. Iengkhawm ni sien, ‘Hmar hnam hin kâupêng iengza’m a nei a; ieng ieng am a na’ ti hi chieng taka ṭhe ṭhawp thei le inkhêl met lova hril thei tukhawm an um nawh a (Chieng tak le fie taka hril theitu chun khêl a hril a nih). Chuleiin, “Hmar hnam kâupêng pakhat- ‘Lungdârhai’ khuo a ni nawh” ei ti thei naw a nih.

AD 1700 vêla inthawk khan Luseihaiin hi lâi biel hi an hung hluo ṭan a. Luseihai hin a hluo hmasatu an um ti an hriet a, an pawm a. Hmun hming le vadung hminghai hi sukdanglam lovin, a hluo hmasatuhai hming inbûk kha an hmang zui pei a. Chuleiin vadung hming ‘va’-a a tâwp a tam khawp el. Vadung 16 amani lâi zet hi ang hming put hi a la um a (Mizoram sim tieng le thlang tienga mihai tiem sa lovin). Varhva, thlikva, tlawva, etc. tiin an la ko tawl a nih. Mizorama hin ‘Vaiphei lui’ khawm a um a. Vadung chite, Sialsir le Lungchhuan inrina vadung a nih. Chun, Lungdâr khaw khêl hnai tea hin ‘Lungvândâwt’ a um a. Tuhai kutsuok am a na ti hriet a ni ta nawh a. Lungdâr le Lungvândâwt inkâra hin muol inphir a um a; ‘Rangte muol’ ti a la ni bawk.

Le, Lailên chanchin le a hlimthla a chieng deu beiseina leiin ei hril kuol sei deu a nih. Lailên khuo hi an hluo zui pei a. Kum 1966-a Mizoram a hung buoi ta lei khan, kum 1968-ah Mizoram thingtlâng khuo po po an karkhâwm a; kha karkhawma khan an ṭhang ve a. A hnung meta mani khuo tieng an kîr nâwk khan, Lailên-hai chun an khuo hluo ta lovin E Lungdar-ah an intâng sawng a. Chuleiin, kum 1968a inthawk khan Lailên khuo chu khaw ram a lo inchang tah a nih (June 2013 khan Lailên khaw hmun hi ka va sir a. Phûl ram a lo inchang tah).

Thangngûr hai sungkuo chu Senvawn-ah an inpêm a. An inpêm kum hi ei hriet nawh a. Thangngûr a naute lâi a ni el thei. Senvawna an um lâi, kum 1910 khan, Thangngûr kum 19 a ni kum takin (1910- 1891=19) Sâp Tlangvâl le a rawihaiin Chanchin Ṭha an hung intlun a. Thangngûr le mi tlawmte’n an lo awi a. Chuongchun, Thangngûr chu Manipur simthlang biela ‘Pathien Thu Awi’ hmasatakhai lâia pakhat a ni tah.

Thangngûr chun tlangvâl a ni hnungin A, AW, B a’n chûk \an a. Tlangvâl tling a ni ta leiin sûnah sikul a kâi thei nawh a. Zânah raw meiser an insit a, Pu Thangbawi-in A, AW, B a’n chûktir hlak a nih. Chu hnungin Khawpuibung-ah lekha a hang inchûk zawm a. Middle English (Class VI) chen a pass a. Khâng hun lâia kohran enkawltuhai khan solfa / musical theory an ngâipawimaw em em a. Thangngûr khawmin Tonic Solfa a thiem hrim a nih.

Middle English pass chu ‘lekhathiem’ an na. Sorkar thuneituhai khawmin an hriet hmai naw khawp el. Aizawl Bawrsâp chun Rasi sin thaw dingin Thangngûr chu a hung ko nal el hrim a nih. Sienkhawm a fe nuom nawh a. A nuom tak chu Pathien rawngbâwl a nih. Anachu sâwt riel lovin, Churachandpur SDO chun a hung ko ve nawk a. An khaw tlangvâlin sorkar sin a thaw chun khawtlâng hmasawnna ding a nih ti chu Senvawn lal le upahai chun an hriet leiin an tir el tah a. Thangngûr chu a nuom lei ni lovin, rin tak pumin a fe tah a.

Sawtnawteah Lungthulien rama Vawmpalung a va tlung a. Lungpui chunga chun inṭhungin a ṭawngṭâi a. A ṭawngṭâi zova a mit a hei meng chun, lungpui chunga chun kraws hlimthla (shadow) a hmu a. A thil hmu hi kraws hlimthla chau ni lovin, kraws-a Isu hemde lâi hlimthla (shadow of crucifixion) niin an hril5 bawk a nih. Chu chau chu ni lovin, “Thangngûr, ka sin thaw lovin sorkar sin maw thaw i tum?” tia, fie taka lungril sûnga hung bie an um niin a hriet bawk a. Vawmpalung chu fe khêl ta lovin, Senvawn tieng a kîr nâwk nal nal a. Thlarâu tieng hla, ṭha le inril tak el, “Nunna thianghlim Siamtu, an duh lo Zion-ah” ti hla a phuok a. A dam sûng hun chu Pathien rawngbâwlna dingin a hmang tah a nih.

Vawmpalung hi pawimaw ei sak meu naw a ni el thei. Ei ta dinga ‘Jacob lung-lukham’ a lo ni zing el rawi mawh! A lo ni pal a, Pathien ngâipawimaw heritage ei ûksak naw a ni chun indik thei naw nih. Chun, mani hnam, mani ṭawng, mani zie-le-râng, mani rothil ngâi-hlu lo va, mi danghai thil ngâi-hlut lem chu mi châu nina a nih. Vantirkohai inlârna hmun a ni leia Jakob a lung-lukham hmu ei châk a ni chun a suolna a um nawh a; a ṭha a. Amiruokchu hemdea um Pathien Nâupa meu inlârna Vawmpalung ei ngâinêp a, ei ûksak nâwk si naw chun indik thei naw nih.

Vawmpalung Makna

Kum 2023 favâng khan, Pastor Lalthoruol Ngurte mi ditsakna le ṭhahnemngaina lei lieu lievin Vawmpalung hi ka sir ve a; a sîp chen ka lawn-kâi a. Ka lawm takzet a nih. A umna hi muol hriem, inphei diei el a na. ‘Muol hriem’ a ni ang hrimin, a sîr tuok hin râwl inṭên takin a châwi vêl a. A muol dunga hin motor lam siem ding ni inla, jeep pahni an inpêl thei el thei.

Chu anga muol hriem chunga chun Vawmpalung chu a ngîr ruou el a. Lungpui inphêk lien tak tak, phêk khat chau khawm zâwn ding ni inla, khuo palipangaa tlangvâl inhâwrkhâwm ngâi ding khawpa lien hai chu insâng takin, mihriem siemfâwm ni awm takin, an inthuo khup a. Vawmpalung inremthuo ngîr tung ût hi a ngîrna muola inthawkin inkhi inla, thinglêr chen zeta insâng nîng a tih. Lungpui phêk lien tak tak inremkhâwm a ni leiin an inkâr inkaw hem humin, mihriem intawm hul theina pûk iemanizât a um a nih. Muol hriem tk chungah thinglêr chen zeta inrem tung a ni leiin Vawmpalung sîpa inthawk chun a sir kil li hi râwl insâng tak a ni vawng a. A khaw tieng sira khawm hin tla pal inla, mihriem le rannung ta dingin dam khawsuokna ding a um nawh. A lungpuihai hi a lien tawl a, inthir hret hrut le inki ver vur an ni naw leiin, râwla khawsa hlak ‘sakêl-hai’ khawm lawn kâi thei kher naw ni hai.

Hieng khawpa insânga lungpui intiengkhâwm hi, a’n nghatna (foundation) chu muol hriem, a chungah motor lam siem inla; jeep inpel thei hram chau ding, Vawmpalung tiet chauva sa (thick) a na. A sîr hnia inthawka lo dotu le kamkitu a um nawh. Anachu vawisûn chena chim lova a ngîr nghet chur el hi thilmak tak a tling a nih. A makna san chu ei ramah vawi tam tak lir a lo inhning tah a. Na tak taka a’n hnîng châng a um a; Ârbu-a artui po po da vawng khawpa a sâwi châng khawm a um a ni kha. Sienkhawm a kamkitu le do nghettu (step-styled foundation) um si lo, anachu a’n hning sin naw el hi a mak khawp el a. Pathienin Thangngûr a biekna, ei rama Pathien inlârna hmasa tak, mimal a biekna hmasa tak hmun a ni lei a ni el dîm ti hi ngâituo thei chu a nih.

Pathien le hotuhai ditsakna changin, Sorkar Laipui a ‘khuo rêl siet rupna ensuitu pawl’ (National Disaster Management Authority)-ah sin thawin, hun sawt rak lo chu Assistant Adviser (Earthquake Mitigation) nina ka lo chel a. Chu zâr chun India rama lirinhning chungchâng inchûkna tienga mithiem filawr (seismologist) ṭhenkhat ka hohlimpui a. Abîkin Prof. Arun Bapat leh kan inpawl ngun bîk deu. Ama hi India rama ding chun Seismologist suongum pâwl tak ni mei a tih. Central Water and Power Research Station, Pune-ah Seismologist and Head of Earthquake Engineering Research sin a chel hlak a. A pension hnung khawmin nina pawimaw tak tak a chel zui pei a. Lok Nayak Jai Prakash Institute of Technology, Chapra, Bihar-ah Board of Governors Chairman dam a chel a nih.

Mithiemhai hohlim ka ngâithlâka inthawkin nghet tak le sukchâng ruol lova Vawmpalung a ngîr ruou el hi mak rieuvin ka hriet a; thilmak iemanih a um a ni ka ring hiel leiin hi thusep hi ka ziek a nih. Tulâi zâwlneihai, inti-zâwlneihai le zâwlnei der-hai hin hmu ve hai sien ieng am an hril ding … ngâinuom a um vieu el thei a. “Zarkawta inthawkin Bâwngkâwn inlang tlang a tih” ti hai nêk chun Vawmpalung chungchâng hi hril ding a tam lem ei thei a nih.

Footnotes

  1. Vuttâi a hming indik chu ‘Lalthangvuta’ a na. Sailo lal Lallula nâu mitlum a nih. Pa te tieng deu, sa ṭha le nghet tlit tlet, phing inbêl deu, a bieng sen hlar el a na. Chuleiin ‘Vuttâia’ an ti hlak a. A phing inbêl leiin ‘Vutdula’ an ti bawk
  2. ‘Lailen’ ELKIP lekhabu 2001, phek 25-26
  3. ‘Lo Fam Tah’ tina a nih; English-a RIP an ti hi
  4. ‘Lailen’ ELKIP lekhabu 2001, phek 25
  5. Upa Lalhmingthang, ‘Pastor Thangngur A Chanchin le A Hla Phuokhai’ phek 6.

Ziektu chanchin

Pu R H Hminglien Hmar hi Deputy Secretary to Govt of India niin, kum 2018 khan a pension a, tuhin a nuhmei a nauhai leh Diphu, Assam ah an chȇng mȇk a nih. Pu R H Hminglien Hmar hi ram le hnam invawimi tak el a nia, tuhin Hmar History Association a Secretary mawphurna a chel mȇk a. Hi baka hin Diphu a Hmar pâwl hrang hranga ṭhuoitu mawphurna dang dang a chel bawk a nih. Inchȗkna tieng ngaipawimaw ȇm ȇm a nia, Diphu hmuna school neiin a enkawl mȇk a nih.

Pu R H Hminglien hi Pathien ram ta dinga miṭhahnemngâitak el a nia, India ram huopa chanchinṭha thedarna kawnga thaw hlâwk ȇm ȇm Appostolic India Mission (AIM) hi a ma indin a ni nghe nghe a nih.

Ṭobul, Volume II – Issue No. 02, Thlatun – Thlado 2024. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.

Comments