Competitive Exam-a Hlawtling Dân Thu Rûk

Taimâk hi hlawtlingna bulpui a nih ei ti rawp hlak a, amiruokchu rem hrietna (strategy) nei lo chun taimâk khawmin la hlawsam thei ei ni a, tâwi tê sûng chaua zo el ding thil khawm sâwt tak âw thei a ni bawk.

Rem hrietna hmang loa taima taka thaw hlak hlawsam si dâm ei um a, rem hre (smart) taka hâdam deua hlawtling nghâl khawm ei um bawk. Taima seng seng khawm rem hrie le hre lo kâr chu hla tak a la nih. Rem hre lo mî chun awlsam tea zuk zo el ding thil khawm sâwt tak tak buoipuiin, sâwl lona dingah an sâwl pha zêk hlak. Ran thattu khawmin a ran that ding kha a chik takah a pâw fûk chun, nâ khawm tuor sâwt hman lovin a zuk thi nghâl a, a chik hre lo hai chun zuk that el thei lovin, lungsietum êm êmin an vuok khêk zêk el hlak.

Lekha thiem ei pung hrât êm leiin inelna khawm a'n sâng nuom sâwt hle a; ei lekha inchûkna haiah result ṭha tak ei hmû kha ngai sukṭhat phana'n hmang ngawt el ding khawm hi a lo ni nawh. School/College-a ei inchûkhai kha chu syllabus tlâwm te chau a nî leiin result insâng taka pass khawm a harsa lêm naw a, insâng tak taka passed khawm ei tam hrim a. Amiruokchu competitive exam a hung ni ta phât a dân a hung dang zat el ta hlak. Ei school/college kâi lâia ei inchûkhai kha ring thei a hung ni ta naw a, a thara inṭan vawng a hung ṭûl ta hlak.

Ei hril tâk ang khan, taimâk ringawt rem hrietna ṭhang lo chu hlawsamna bulpui pakhat a nih. Ieng lekhabu am tiem lang ṭha'ng a t'a? Ieng tiengpang am a hung suok râwn bîk deu hlak a? Ieng subject a'm hun pêk râwn bîk ding? Ieng subject hi'm a bûk (weightage) a rik bîk tak a? tîhai hi sui chet chet ding. Chun kum 10 (annâwleh kum 10+) liem ta sûnga exam question paper po po bî chiengna (analysis) nei a, ieng tiengpang am an thlûr bîk a, ieng tiengpang am a pawimaw bîk deu tak tîhai hi hriet fâi hmasa vawng phawt a ṭûl lekha tiem dinga inbuotsai hmâin. Chuonga thaw nachâng hre lovin mi tam takin nuom pâwngpawin an tiem tlut tlut a, an hei exam phât leh, 'Ka tiem a hung suok ṭhak nawh' tî hi an thukhawchâng a hung ni ta hlak.

Lekhabu khawm hi thlang fûk a pawimaw bêk bêk. Lekhabu ṭha chu pahni pathum chau khawm hne taka ei tiem a ni chun hlawtlingna dingin a hun tâwk. Mi tam takin lekhabu an lâk ṭeu ṭeu a, a suok thar taphawt lekhabu ṭha sâwnin. A tâwpah an tiem sêng ta ngai naw a, exam tâwma lem chu en nawn (revise) sêng ding ruol a hung ni ta ngai nawh. En nawn lo na ná nà chun an thil hriet a tam lem annâwleh a zâtve deuthaw an lo theinghil hman ta hlak. Chu chu a ni hlawsamna.

Ei zuk hril tâk ang chun, lekhabu pahni pathum vêl chau khawm hnêsaw takin ei tiem a, exam tâwmah vêl thum vêl lî bêk dâm ei en nawn a, chu chun ei hrietna khawm a sukdet pha a, ei theinghil ta mei mei ngai nawh. A mak khawp el lekha hi ei hei tiem zo a, a bu en lovin ei tiem ta hai kha ei hei ngaituo kîr a, hre vawng ta angin inngai inla khawm; ei hei tiem nawn nâwk chu, theinghil ei lo hauzie ei hung hriet suok nâwk pha ṭeu hlak. Chu chu a ni en nawn pawimawzie.

Ei thil hriethai ei theinghil awl bêk bêkna san pakhat chu, tiem nawn ei pei naw lei hi a ni tlângpui hlak. Chun vawi khatnaa hriet ṭeu tuma tiem kha theinghilna pakhat a nih. Nî tin tlâwm tê têin hne taka tiem hlak ding a nih. Vawi khatnaa ei thluokah thun ṭeu ei tum hlak leiin ei thluok bûrin a keng ta ngai naw a, ei theinghil zung zung el hlak. Nî tin hriet thar tlâwm tê bêk ei nei a, entirna'n ni khatah sâp ṭawng thu mal panga chau bêk ei hriet thar zie chun, kâr khatah ni 7 a um a; chû umzie chu kâr khatah thu mal 35 zet ei hriet hman tîna a ni chu. Chuong ngawta ei thaw chun, kum khat hnunga chu thu mal sâng chuong ei hriet hman ding a nih.

Maths formula hi a byheart intak deu dâm a um hlak a; ei hriet thei naw deu a ni chun ei lekha tiemna room bangah ei hei târ a, nî tina hmû zing na ná nà chun, nuomin nuom naw inla khawm, ei la hung byheart tho tho el. Mihriem khawm ei hmêl hmû ṭhanghai chu inkhât vieta ei hmû hai nêkin mitthla khawmin ei hmu fie bîk châwk.

Hril tâk angin, lekhabu tam tak tiem ṭeu nêkin, lekhabu ṭha tlâwm tê hnesaw taka tiem khan lukhâwng a nei lem. Ngâizâwng khawm tam deu ei kawp chun hmangai bîk tak tak ei nei thei nawh; pakhat chau nei hin ei hmangai nuom vieu el a sâwn naw. Nâu mal khawm duot an hlaw bîk châwk hlak hi. Chun inhnik khawm hi hau taluo lo ding. Inhnik hau taluot hi thiem bîk tak tak ei nei thei nawh. Pakhata inbûr ngar ngar el ding a nih. Mîhaiin an thaw a, hlawtlingna an chang lei sekin zuk inhnara mâni inhnikna zuk tlânsan nghâl hi ei chîng.

Mî tâ dinga ṭha nazawng chu ei tâ dingin a ṭha vawng kher chuong nawh. Mi ngoin sam sen an inhme a, mi hâng chun an lo inhme kher chuong lê. Mâni inhmêpui ding thlang fûk thiem kha nalna a nih. Chuong ang bawk chun, mâni chem fêna (talent) zâwng hriet kha hlawtlingna a nih. Mihriemin talent ei nei seng a, a hre suok inhmâ hmâ an hlawtling inhma ting el. Nuoma mî talent kawl inhnara an thiem ang chu va thiem tum kher ding an' nawh. Mî talent chu nangin i thiemna ding thû a um kher nawh. I thiem ang mi'n an thiem kher chuong nawh. Mî thiem ang thiem lo kha mî ei tluk nawh tîna a ni naw a, ei talent ei la cho suok nawh tîna a ni lem. Mak ve tak el chu, talent hi piengpui ni sien khawm, inchûk loa thiem thei ni dêr si lo a nih.

Hlawtlingna chang ding chun, mâni talent kawl hriet suok tum a, inchûk thiem a ṭûl. Mâni talent kawl chu a tam lemin ei hriet suok nghâl hlak. Iengtin am? ei ti chun, ei talent ding hi chu ei inhnik bîk annâwleh ei thiem inhma bîk tlat. Amiruokchu a ni vawng chuong nawh. Hriet suok ding chun thaw sin phawt a ngai.

Ei hriet dinga ṭha le pawimaw êm êm el pakhat chu, lekha tiem râwn ang thoin exam khawm hi pêk râwn ve a lo ṭûl. Entirna dingin, ball pêt ei inchûk zêk ringawt a, inruolsieknaah ei ṭhang inkhât si chun, ei thiemna kha lâwmman dawngna khawpa sawr tlâk tling ngai naw nih. A tak ngeia tawnhriet (experience) kha inchûkna chikhat ve a ni a, a pawimaw bêk bêk a nih. Mî le ei inhmasawn râwn po leh kawnghmang (tactics) hre râwn deu deu ei t'a, ei thiem deu deu el ding a nih. Chuong ang deu chun, exam khawm hi pêk râwn hrim hrim ding a nih, a kawnghmang hrietna dingin.

Mihriem hin zâmna (nervous) ei nei seng a; a bîkin thil ṭha ei hmûna dinga hin ei zâm nasa bîk hlak. Exam khawm hi ei pêk hlim chun ei zâm êm êm a, ei thil hriet hai chen khawm ei theinghil pha rei rui hlak. Chu chû laka ei fihlîm theina ding chun thaw râwn kha a ni a ṭûl. Tling ding kher kher lo khawmin exam hi pêk râwn hrim hrim ding ei ti ta kha. Thu hril thiem, mipui boruok ngam êm êm hai khawm hi ieng dang lei ni lovin, mipui hma bula an ngîr râwn lei a nih. A phut chun an zâm ve seng tho.

Chun ei hriet nâwk dinga ṭûl le pawimaw êm êm el chu, vawi khat tling dingin vawi ie'm a ni zât hlawsam phawt a ngai tî hi a nih. Kum 5 chau exam pêk theina hun i lo nei ta chun kum 3 annâwleh kum 4 bêk kha hlawsam dingah inngai phawt el rawh. I vângduoi vieu lem chun kum 5 sûng khawm chun i la hlawtling phâk da'l thei bawk. Chu leiin, kum ka la hau tia ngai sukmuong el ding khawm hi a ni ngai nawh. I hlawsam ding zât kha i hisâp a ngai. Kum 3 vêl chau exam pêk theina hun ṭha (chance) i nei ta a ni chun, i ngîrhmun kha a derthâwng hle ta tîna a nih.

Mihriem hi nî tina ei thil thaw le ei hmûhai hin lungril a ṭhuoi a, chu leiin ei umna hmun izir peiin lungril khawm hi ei sukthlêk nuom bîk. Khawlâi lêng mî i ni chun i lungrilin puo tieng thil ngawt ngaituo'ng a t'a, kohrana le khawtlângah i'n hmang nasa taluo khawmin i lungrilah chu tieng ngawt chu um a tih. Film ṭha lo inhnik mî chu, chu tieng ngawt chun a lungril a ṭhuoi a, hun le hun lovin nuhmei pasal tieng thilah an har inhma a, kum tling loa innei a sukhluor pha hlak. A hun tâwk a um vawng thil chu. 'Khawlâi ka lênga chu thil suol ka va thaw chuong le'm' tî dâm hi a ni hlak ei ṭawng châng lâkna. Lekha inhnikna a hnawt bo thei tlat leiin thil ṭha chu a ni naw ngei phawt a.

Lekha inhnik ding chun coaching khawm lâk ve a ṭha nei zo chun. A coaching kha va hlâwkpui lâwm lâwm naw inla khawm, lekha tiemna boruok mi siempêkin, lekha tiem inhnikna a mi pêk a, khawlâi lêng inhawitîna a sukrê thei ve tlat a nih. Chun exam-a hlawtlinghai chanchin dâm hi tiem hlak ding a nih. Tumrûna le taimâkna a mi pêk thei a, inhnikna hai chen a mi pêk belsa thei a nih. Chun thil hrim hrim chu mânia innghat a ni lo ti dê hlak inla khawm, kei chun ruol pâwl haia innghat khawm a ni ka ti nuom. Lekha inhnik mî ei pâwl chun lekha ei inhnik a, lekha inhnik lo mî ei inthlawppui chun ei inhnikna khawm a tla hnuoi pha thei bawk. Mi ṭha tak tak ding khawm ruol suol pâwl leia suol ta le, lekha thiem thei tak tak ding le mi ropui tak la ni thei ding khawm ruol pâwl izir naw leia mi narân le mi râpthlâk tak tak suok ta khawm ei tam ta rêng bawk a nih.

Khawvêl a changkâng deu deu a, lekhabu-a kher lo khawm, internet-a hai hin a um kim vawng a nih. Youtube-a dâm hin tiem ding a ṭha thei êm êm el. Amiruokchu phone hmang thiem lo ngang hi ei nî leiin, message le notification dâmin lungril a lâk pêng a, thil buoithlâk chu a ni nâwk a. Chun mock test hi ni khatah vawi khat bêk thaw hlak ding a nih. Sana ei set a, hun bi tiem sûngin question ieng za'm ei dawn hman a? Mark ieng za'm ei hmu phâk a? Ieng subject a'm ei bâksam a? tîhai dâm kha mâni le mâni khawm inen sin thei a nih. Khâ dungzui khan exam-a ei ngîrhmun ding khawm hriet thei a nih.

Mock test ei thaw râwn po leh, speed tieng khawm hmâ ei sâwn deu deu pei ding a nih.

Hril ding tam tak um sien khawm, a sei taluo ding leiin hi chena hin la dit tâwk hrî phawt ei tih. Lekha chau hi mîhai chunga ei lêng theina a ni tî hrein, taima tak le ṭhahnem ngai takin bei fan fan ei tîu tî chu ka thucha, a khârna dinga ka la hei hril sâ hrâm ni raw seh.

Ziektu chanchin

Tv. John L Pulamte hi Assistant Audit Officer (AAO), Principal AG office, Bangalore a sinthaw lai mȇk a nia, Khawmawi, Tuiṭhaphai khawsuok a nih. Tv John hi lekha ziek thiem tak el a nia, thusep tamtak magazine, journal le social networking group ah hai a ziek a tah.

Ziek tieng lâwmman a dawnghai:

1) Hmar ṭawnga tienthu tâwi (short story) ziek inel kum 2020 khan HE Youtube Channel in a huoihawta, hi inelnaa hin short story 84 lai dawng a nih. Tv John L Pulamte ziek “Kan Seni Kha” ti chun lawmman pahnina (2nd prize) a dawng a nih.

2) HSA General Headquarters in a huoihawt ‘Thuziek Inruolsiekna (Essay Competition) 2021, ‘Hmarhai 2021 intiempui (Census) a ei pung dan ding le ei hnam ngirsuokna ding’ ti thupui hmangin nei a ni a, Tv. John Pulamte hin a pakhatna a lȃk.

3) Ṭhangthar ziekmi lai “Most promising writer of the year, 2022" ti Rengkai RPC kohranin a thlanga, Tv. John hi thlang a nih.

Tv John hi mitumru tak el a nia, khawtlâng le kohrana a thei ang anga ṭhahnemngaitaka inhmangmi a ni bawk.

Ṭobul, Volume II – Issue No. 02, Thlatun – Thlado 2024. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.