An Hril Hnam Hmangai!

An Hril Hnam Hmangai!

Jr. Amo, Dâwrkâwn

Kan ṭhanglien pui hi hnam hin, hmangaitu a lo hau zie hi hnam vangnei tak a nih. Hmangaitu le uksaktu tukhawm ei nei naw chun, mihriem hi a lunginzing a, a bei a dawng a, an ngaisie hlak. Hi hnam hi mihriem nisien, a hlutna a van sang awm de aw. A ni naw hman a hmangaitu tak ni inelin mihriem an intlansiek sup sup zing el hih! Hi hnam hi hmangaitu nei lo anga hmutu le ziektu chun a hrietsuol a ni naw khawma a hril suol ning a tih. Pindan kil li sunga inkhum ṭawk ṭawk hai khawma an pindan sunga inthawk hmangaina tawpkhawkin an hmangai ve tho.

Hi hnam hi daikilkara inthawk a inṭan a ni naw a, pi le pu sel tak tak haiin tlang le muol tam kân a hi hnam hi an lo hringpui a nih. Hmangaitu hau khawm a phu hrim. Amiruokchu, hmangaina hi an ang vawng theina aw, zaihlem thiem Delilah khawma mi hratkhawkheng Samson kha a hmangai annawm. Nisienlakhawm, Samson a tluksietna ding thila chu a hmangaina an chalrempui tlat kha! Hmangaina hi a chi a lo va tam hmel de maw.

Hnam hmangaina hi lungrila a thar zing a. Ṭhang a hun thar peia, ruolthar hai khawm lungrila hnam hmangai an bâng bîk nawh. Chu lai zing chun, a hmangaitu ta dingin hnam hi a parvul hun naw lai chu beidawng um tak el a ni hmel de aw ti thei dingin a um. Suor sietna hmun a hraw mek lai hin, hmangaitu hai lung ana a, beidawng khekrawl tam tak insuo in, hmangaina ṭawngbau invet vawi tam tak a suok hiel chang khawm um thei a tih.

Lu la hnam tia sal hlak, thi leh ruom khatah dam le tlang khatah tia tlaksam huna khawm sem sem dam dam thaw hlak hnam ropui tak lo ni hlak chu mupui angin a vawikhat tar châu a tuok mek nisien a hawi. Mupui hi kum 70 chen an dam thei a, amiruokchu, hi kum chen dam ding chun mupui hin hun rinumtak le thutlukna harsa tak a siem a ṭul. Kum 40 a hung invawi chun a ke le a tin hai chu a hung châu a, a fak ding hai chu a man ṭha dukdak thei ta nawh. A thla hai khawm chu chauin vuong chen khawm harsa a hung ti tah.

Chutaka chun, mupui chun ditthlang ding pahni chau a nei a, thi annawleh rinumna nasatak nerthleng a inthlak. A pahnina hi a thlang chun ni 150 annawleh thla 5 chen dam ‘process’ a fe hlak.

Chu sung chun mupui hin a hmur chu a thlawng hmakhat lungah a tau ngat ngat a. A hmur thar hung insieng chu a nghak nawk a, chu zo chun a hmur thar hmangin a tin hai chu a chukdawk nawk a. A tin hai a hung insieng thar zo chun, mupui chun a hmul hlui hai chu a phawi nawk a. Hienghai po po hi a zo chun mipui chu hringna thara lengin kum 30 dang, a rengin kum 70 chen dam an dam phak ta hlak a nih.

Mupui a hung chaua, dam a hmatieng fe pei ding chun inthlak danglam a ngai a nih. Chu chu tulaia ei hnamin “mupui tar” anga vawikhat châu a tuok mek a hawi hi ka lo ti hlak. Hnam hrat le huoisen taka kal a chawi sunzawm pei theina ding chun rinumna sûmpui anga sa khawm nisien a fethleng a ṭul. Chu chu a fethleng ngam si naw chun, a thi ding a nih. Hi hun pawimaw tak el ditthlang ding thutlukna siem a hun lai taka um ei nina a hin hmangaitu hai an bei a dawng a, Hosanna khek rawl chi dang dang an insuo. Ruolthar tam tak hnam hmangai chun, kohran an mawsiet a, hnam awngrawpna le hmelsietna hai chu kohran lei a nih an hung ti ta dai lem a. Mupui anga huoisen ni a ṭul ding a nih.

A ni ngei, kohran hin hun inthim tak el a lo tuok ta a. Inṭhena ditum lo tak a lo tuok ta a nih. Hmun dang danga kohran ei inlawi tawl tah. IBP kohranah suol sinthaw lutin inṭhena lo tlung kher naw sienkhawm, kohran dang hai inṭhanglien ding hi tukhawma an ni thua an dang thei a ni chu ring a um chuong nawh. Vawisun a kohran, biekinpui pakhata inlawi tir tum hai ngaituona hi a ṭha in inza a um hle, a ‘utopian’ ti chau naw chu. Hril nikhuoah, hnar hnuoia inphatna a bo nawh ti sukdiktu ni dingin vawisun huna hin, kei ka mawphurna ka hlen nawh, ka tlin naw lei a nih ti nekin an hril hnam hmangai, kohran dem chu thiemthu hrilna inhawi le mawsiet ding ṭha tak a lo ni lem tah.

Hnam ta dinga kohran pawimawna hriet tum nekin, hnawmtinphurtu a insuo tumna hin lungril a lien lem tah. Hi hnam hin Isu Krista a hung ring a, inthlakthlengna a hung tuok khan, chanchinṭha in a dawmkang a, kohranin hnam hmasawnna a hung intlun a. Khawvel lien lem leh a hung thlung zawm ta a nih. Kohran hi ringtuhai inlawikhawmna hmun ni sienkhawm, setanin a sun a zana a thaw a ni leiin suol thilthaw a sunga hmu le hriet ding tam tak a um a, Pathien ropuina le thilthawtheina ruok chu a hliekhu hne chuong nawh.

Hnamin hun khirkhan a tuok a, ngirhmun insang neka hnuoihnung a pal mekna a hin hmangaitu lungintarna an tlun a. Hmangaitu in a natna a hriet si naw chun a thawidam na ding hre loin mawsiet ding a zawng el am an ta aw! Hotu chun a pawl ṭhuoi hrat nawna a hriet a pawimaw, a hratna dinga hmathlir a nei a pawimaw bawk. India President hlui Pu Abdul Kalam khan a hril a, ISRO a kum 20 bawr deuthaw sin a thaw sung khan hlawtlingna huna um dan chau ni loin hlawsam huna um dan ding khawm an chuksa thu a hril.

Abdul Kalam chun, kum 1973 khan ISLV-3 director ka ni a. Kan thiltum chu India kutsuok Rohini satellite chu 1980 a van boruok a kapkai a nih. Hi thiltum suk puitling dingin mi sang tam takin sin an thaw tlang a. Kum 1979 a hung inhersuok chun, director ka nina angin satellite kapsuok tu dingin launch centre ah ka fe a. Minute tlawmte a la bak chun computer chun check a thaw a, chu zo minute khat vel a la um chun computer program chun kapsuokna ding chu a hung sukchawl a, khawl infuk naw a um a nih. Ka bula mithiem 4/5 vel um hai chun lungngai lo dingin an mi hril a, computer thilthaw ding chu sira hnawlin rocket kapsuokna ding chu ka hmet ta a. A bul chun thil kha ṭha takin a fe a, stage pahnina a tlung chun harsatna a hung um a. Satellite chu van boruok a invirkuol nek chun Bay of Bengal ah a tla ta lem a nih.

Kha ni khan ISRO Chairman Prof. Satish Dhawan chun, chanchinthar lakhawmtu hai an hmupui a. Satellite kapna hun kha zing dar 7 a ni a, zing dar 7:45 in India sim tieng Andhra Pradesh a “ISRO satellite launch range” ah chanchin lakhawmtu hai chu an hmupui a nih. Prof. Dhawan chun a hril ta a, kan hlawsamna a chun mawphurna a lak a. Hi team hin nasatakin sin an thaw a, hi neka nasa lem tech ṭhangpuina an la ngai. Tuta inthawk kum khat hnungah hi team hi an la hlawtling ngei ding a nih tiin chanchin lakhawmtu hai hma a chun thu a tiem a. Kei project director ni lang khawm kan hlawsamna ah ama ISRO Chairman a nina angin mawphurna a lak a nih.

A kumnawk chun kan thaw thar nawk a, kan hlawtling tah. India mipui hai po po chu lawmna in an sip. Chanchin lakhawmtu hai inhmupuina a um nawk a. Prof Dhawan in mi koin, vawisun chu nangin chanchin lakhawmtu hai inhmupui rawh ti a mi hril.

Kha ni khan inchuk pawimaw tak ka nei. Hlawsamna a tlung hunah, pawl hotuin a maw a lak. Hlawtlingna a um hunah, a team hai hmingṭhatna a pek. Hringnun a thil dawngsawngna inzirtirna ṭha tak chu lekhabu ka tiemna a inthawk a ni naw a, hi ka tawnhriet a inthawk a nih tiin Kalam chun a hril.

Hi ka hril nasan chu, hnamin harsatna, rinumna le hlawsamna chi dang dang a tuok mek a hin, mi dang intum le mawsiet zawnga mani insiekieng tum a hnam hmangaina leia kohran dem chîng ei pung hrat hle. Hotu chun hlawsamna ah mawphurn lang a ta, hlawtlingna ah a team hai hmingṭhatna a pek lem ding a nih. Chuong a ni naw chun, hnam hmangai siin suksuolna le andik nawna hre loa umin, hmasawn thei tak tak loa intling pum a um zing thei a ni el thei ding a nih.

Hnam ropui ei inti hlak a, hnam tam tak chu ei ni nawh. Hnam anga hmalakna hai ei thlirin, a nawlpuia lungawinawna le hotu demna a nasa a. Beidawng tawpkhawkah hnam châuna chu kohran intumin a um rawp hlak. Kohran leia hnam châu, kohran leia hnam hrat naw tia thil um thei ngai lo ding hril hril hi a chîng ei tam deu deu a hawi. ‘Criticisim’ (critics) um naw raw sen ti na lem chu a ni nawh. Amiruokchu, hnam hmathlir ṭhalem riruongna siem thei tak tak chu hriet ding a vang. “An ni” tia in mawsieta ei thaw sung hin hnamin hma sawn tak tak ring a um thei nawh. Ei tienga ṭhang ding hai hnawt zamna hmangruo a ni nuom hle. Chu ang char chun, kohran khawm a hman taphawtin hnam hrat nawna le a châuna san a intum kuol intum kuol nekin, a pawimawna le a ṭangkai thei dan ding ngaituoa sawr theina ding riruongna siem a pawimaw lem ring a um.

Kohran hi ringtuhai umna taphawt, ringtu khawtlang a chu pawmin pawm naw inla “most sacred institution” a nih. Abikin ei khawtlanga dingin a pawimaw zuol hle, tulai hi a pawimaw hun tak khawm nisien an lang. Mimal, sungkuo le khawtlang nun sie tak el hi siemṭha tum a hmalatu, hmalakna hi hriet ding a tam naw hle a. Kohran hin ruolthar hai hi mihriem puitling ni dingin a serhriem lem a nih, ei khawtlang chu. Tuta ang ngirhmun a hi hnam le khawtlang hi a fe zing a, Kohran pawimawna a hriet naw deu deu a ni chun kohran hi a hma neka nasa lemin ei pawimaw lem ti hril kher loa mi hriltu hung ni ngei a tih.

Ruolthar hnam inhnik tam tak hai ngaidan indik vang inputtir a, ṭulna um der loa khâkna lungril tu tuhai chung hi a va rik awm de aw. Pathien pawi hi hril hlak pal ei tih ti inlauna bek hi nei thei inla nuom a um. Rev. Joseph R. Joute chun, hieng mi hai hin HCLF hnuoia kohran haiin hnam an hmangaina indik le inthuk tak hi hre hai sien mak ting an tih. Ka hung u met met a hi kohran a ka lut inthuk deu deuin hi thudik hi mak ka ti tawp thei nawh. Isu Krista kohran hi Tirko Paula huna inthawk ta khan tum (target) a lo ni ta hlak hrim a nih tiin a lo hril.

Mizoram MLA ni mek Pu Lalnghinglova @ Tetea in hmunkhat a thu a hrilna a chun, tulai biekin puotienga inkhawmna mawi le inhawi changkang tak tak, tulai deu el, ṭhalai hip em em tu tam tak a um ta thu a hril a. Chutaka a hril zawm peina a chun, chuong inkhawmna haia ṭhang ding le ṭhang naw ding thu lungril laklaw deu hai a hril a, dar inrikna hmun pei (kohran biekin) a inkhawm chu a tlo tak a ni thu a hril a nih.

A pawimaw ve ve - hnam le kohran. Amiruokchu, hnam le kohran mi tuin amanih a pakhat lem lem hrilsiea pakhat a chawilar tum bik raka pakhat sirde a tum chun thawtlangna um thei ngai naw nih. Ei pawimaw tak chu thawtlangna a ni a, harsa ei ti tak chu inpawmtuoa thawtlang hi a ni bawk. Chu lai harsatna ṭingmat a ni tak tak hma chu ei ngirhmun hi ei maksan intak ring a um.

Inhmupei nawna le khâkna lungril put a um hai hi in ralsai ngat ngat chun kiem tiếng nekin zuol tieng a pan nuom hlak. Harsatna hai dâwkan khata awt tlang a, Isu Krista a tlawmna nun le inpha hnuoina hai ei nunpui hunah, ei duthusam hnam khat sa khat, thukhat vuoin la thaw tlang ei tih.

Chu hma po chu, an hril hnam hmangai kohran dem hi ei châng thlang a la ni hri.

Ziektu chanchin

Pu Jr. Amo hi Hmar nau Social Media khel phȃk chin lȃi chu inhmelhriet hranpa ngailo khawpa inlȃr le thaw hlawk a ni a, Fox Journal eNews Website le Facebook Group siemtu a ni bawk. Hi bȃka hin Hmar ṭawng nitin chanchinbu suok laia tiem hlaw tak Hmasawnna Thar, Assistant Editor sin khawm a lo chel ta hlaka, tu hin PTC Pherzawl, AIR sin a chel mȇk.

A nuhmei le naunu leh Sielmat, Tuiṭhaphaia khawsa mȇk an nih.

Ṭobul, Volume II – Issue No. 02, Thlatun – Thlado 2024. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.

Comments