Senvawn Lânu
Dr. Vanlallien Pulamte
Kum 1999, October ni 16 zân chu zân danghai nêkin danglam bîk rieuna umin ka sûngrila inthawk chun hrietna ka nei a. Hi zân hi lirlâizân (fullmoon) a nih bawk leiin tlangvâl nunghâk leng hai khawm chun ṭin zai rel harsa an ti tlâng hle a. Senvawn Lânû zûn ngai le ngainobeina chun kei chau ka'n âwk nawh tî chiengtakin hi zâna in leng a hau dâna inthawk ngawt khawm hin a'n hriet thei. Dâihnâi buthak ang elin inzingutin a in lenghai chun sumphuk an hung sir ri deu zing chun ka lunglai a khei deu rieu a. A san chu a zing el a Vairampur fe ding ka ni leiin a thara biethu inhlân ka nuom leiin hun remchang le hun fienriel kan pahni chaua neipui ka nuom a. Sienkhawm, ka tâ a la ni bîk si nawh, vate vuonglai a la ni tlat leiin zaleng dang hai sira hnawlin an rûn sang an hung kai ding khap theina ka nei si nawh. Lengdang val ṭin nghâkin Taptebula chun amawngtawkhawn inchanin ka ṭhung det lal a.
Ruolthar ruol khawm a lang a changin an ti zawnghai inah leng ngam si lovin khawlai dunga Sawrthlapui thlangkâwlrâwnna a'n herliem ding inpâm tak pumin Hmar hlasakthiem Pu Pawlsiemlien-in ‘Sawrthlapui le siar engin’ tî thiem taka a sak chu ngaiin a'n tlep thla ngawi ngawi a.Vengsaka Dari in leng hai khawmin Sawrthlapui thlangthla ding perkhuong ṭingṭang rema zâia âwiin lunginleng hmel êm êm a, a'n kiu vawng vawng rî hai chu ka zuk hriet thei a. Panthlang tieng ka zuk ngha chun papuitebawp ruol khawm châwrsawngah ṭhungin titi khaw chang an sep mam mam a, a zinga Haflong tei sîk dinga in lâwm an rawt thu hai dâm an hril a. An vânglâini a Sawrthlapui êng ruoi hnuoia mi û hai ṭângbela hun an lo hmang dânhai dâm an hril mawl mawl a.
An chawrsawngah ka hei dak chun Senvawn Zopuitlâng dûm ngula Sawrthlapui êngin, inno nghuolin a zuk khaw a, tlângin zam phei rui chu ka zuk hmu thei a.Thingthupui zawnga ka ruolhai le ṭuon kan relna tlângphei, Vairampura kum iemani zât ka zuk um hmangsan ding chu ka ngaituo chun ka khuo a suksawt zuol ngei. Zopuitlângah hin kum 1827 khan ei pi-le-puhaiin Sikpui Ruoi an lo hmangna hmun a ni leiin a rûktakin ka lung a sukleng zuol hlêin ka hriet a. Iengpo khawm nisien Senvawn Lanu ka ngaina lei le a zûn ngaiin a mi zim lei am a nih ding hieng lawm lawma a tlangtluona Senvawn Zarkhawpui ka suoksan rin el hi.
Kei khawm a zing el a Vairampur a thiemna rûnsang (college) kâiâ fe ding ka ni leiin Senvawn Lânu induthawtakin ka leng a. Sawrthla êng ruoi hnuoia, Senvawn Zarkhawpui ka zuk thlîr chun Sawrthla êng hnuoiah de ṭhuopin, a zing el a singkhuola thiemna rûn bela ka suksuoksan el ding ka dawn vel chun, namên lovin Senvawn Lanu zûn le kan vangkhawpui ngaina chun a mi phuor vel a. Dawnlungruka kimte'n hmâ tieng hun ding ka dawn vêl a, tuthlaw le chemtum culture ringawta nâu-lete enkawl chu ka pieng phungin zovin ka hriet si nawh. Senvawn Lânu hmangaiin thlâkhla hle langkhawm, hun thar le hun lâwmum khawvêl thara chuongkaia, khawvêl tukvera ring rawl dawk ve ding chun ziekfung chela khawvêl hmasawnna fawng hum ve a ṭûl si a.Chu ding chun ka ngai le hmangai hai phalloten ka mangṭha a ṭul si a. Hla phuok thiem ni ve lang chu ‘Tinkim tui ang ka dawn seng nawh, siengkhuola i ṭhanglova thiemna rûn sang bela ṭuon ka hang rel el ding chu’ tiin khek suok ve mei ka tih.
Hun le ni hai hlak chel ding ruol lovin Vânkhuo insiengtira khuonu’n a rel angin an liem si leiin, chung Sawrthlapui khawm riek run rem dingin thlangkâwlrâwna inherliem tumin tlâng a lo tla tep tah tî ka zuk hriet suok chun; Senvon Lanu ngai hlê lang khawm ‘mangṭha’ ti a ṭul el chu ani tah si maw! Hmangai hai le hun hmangkawp hlutzie dam a mi'n ngaituosuoktir rum rum a. Khawvêl hunbi vawngtu ni lang chu hi zân kher hi chu ka suksei deu ding bah! Ṭhuoitu ropui Joshua rawia ral an do tuma an hmelma hai a hnêna dinga Nisa le Thlâpa Aijalon ruoma la ngîr zing dinga a Pathien a ngêna formula kha apply ka nuom ve rum rum el. Phallo le inthla harsa ti tak pum chun kanin mangṭha ta hlawl a.
Ṭin malam a kan rûn lamtluong ka hraw lai chun ka lungrilin ‘Sakhmêl darzâm ka tawng changni hin chinlem ka nei thei nawh Parte. I zun leng ngai hin fam ka chang hiel el awm. Siemtu khuonu hin a lo va'n duongfûk ngei che deh aw! Nang a singzotu reng hi vân khup hnuoia hin pieng nawk thei an ti maw; Nghaknu zaleng dang tam hai sienkhawm ka thlang che nang chau Hmar lânu. Hun le ni inher danglamin sik-le-sa inthlak danglam sienkhawm ka hmangaina che a danglam ve si nawh. Senvawn Lânu Zarkhawpui mawitu; dam vawng vawng la hlimtakin dar ang ei lan tawng nâwk ding a nih’ hi thu hi a hung inlang zut zut a.
A zing October ni 17,1999, chu ni danga kawl Nisa a hung suok ang bawkin sak tieng kâwlrâwna a hung inhersuok a. Senvawn Lanu mâksana Vairampura thiemna rûn sang kâia ka hun ka hang hmang el ding ka ngaituo chun; ka lungril po po chun Senvawn Lanu inthla harsa a ti êm leiin, kan vangkhawpui suoksan zai ka rel thei naw a ni deu takin ka hriet. Luoithli nula ringumna famkima inthuoma ka tâ ding chau a ringuma hun lo hmang dingin biethu kan tiempui zo chau khawm ni sien, kan kar muolzapuiin a dang ta ding thu ka ngaituo chun a zun ngai do zo thei ding hin ka'n ring thei mawl nawh.
Chuonga beidawngtaka ka'n ngaituo tlep ngawi ngawi lai chun ka pa'n ‘I fena ding inhnung i tih’ ti a vîn deu hleka a mi hung ko chun ka har ta zawk a.
Zingkar dar lî (4:00) chun Tipaimukh a'nthawka Lawng fe ding hnawt chun tlânbahrikin Tipaimukh pan chun ka suok tah a. Boruok a'n thiengin khawmuol a fai hle a.Chung Turnipui khawm Leihnuoi invir chu zuiin thangvanah lawnkai zai rel tumin kawlkil inthim ngut el chu a hung tawn êng sur el tah a. An hril Chawngmâwi khawm chung Turnipui hung inhersuok ding en ngamlo chun kâwlkilah de rien rienin a la zuk inhmu thei a. Ka nuin lampuia ka hme ding le ka bu fak ding a mi fûnpêka. Khawfing a chat deu chau a la ni leiin a la'n thim ruoi a, âr an la khuong chel chul a.
Zingthlifîm hrang del del kâra, saisentê ka nî lâia inthawka ka tuolchaina le darkar 8 hma el a ka lungdumtu le tû dang lengdang ngai lova laituol kan lengna kan vangkhuo zalamphei ka hraw lai chun; ka lungril mitthlaa Senvawn Lânu le a thiengtea Sawrthlapui êng ruoi hnuoia nâu ang kan inlawmlai chu; sinema (cenema) puonzar a fietaka milim a hung inlang ang hin a hung inlang uor uor a. Dawnlungruka luoithli nul zing pum chun kan vangkhawpui Senvawn zalam phei chu ka hraw den den a. Khuo a la'n thim lai chun kan khuoa inthawkin kan suok a. Rintak le khawsawt tak pumin kan vangkhawpui hnung tieng sawnnin Vairampur panin ka suoksan tah a.
Zingkâr dar sari chun Tipaimukh kan tlung a, chawl khawm chawl hman lo chun lawngin kan insutthla ta nghal a.Tipaimukh-a inthawk lawnga kan chuong lai chun ka lungrilin thil tam tak ka ngaituoa. Tuiruong damzuoia a luong ka thlîr zing lai chun; Pawl thum ka'n chûk lâia ‘Tui luongin tukhawm nghak a nei nawh’ ti chu ka lingrila a hung inlang a. Senvawn Lanû ka hmangaina hi âr ang invaipuiin khawsawtin damlaini ka hmang zo el ding ka ngaituo chieng chun patlingnaw rieua inhrietna ka neia. Tui luongin tukhawm nghâk a nei naw ang hrimin tleirawl lai inhmangaina nep zo lova inawk tam tak umin, hunlo takin an innei a; nû le pa hai tâ dingin harsatna an siem a, chu chu hnamin thanglien pei ta ding khawma thil pawi tak a ni thu ka ngaituo tah pei a. Senvawn Lanu zûn do zo lo hin val ka tlep thla el ding ka ngaituo chieng chun faktling lova ka'n chûkna ka tawp el ding chu tlangrel ka dawn zo âwm si nawh a. Kan khawtlâng ṭhuoitu hai inhnemna, Senvawn Zarkhawpui mawitu ding le ka nû le pâ tlumte thlîr ka ni si! A zun leng ngai hin chin lem a nei si nawh. Hringnun tluonglam hrawlthiem harsa ti khawp hielin a ni maw mi zuna ka lo in-uoi el ta chu.! Sienkhawm, ka damsan le khawvêl ka hluonasan chu lekha inchûk hi a nih ti ka lungrilin ka vawng nghet tlat a. Kum 1990 kuma pawlthum kan chûklaia inthawka lekha thiem ni tum hrim hrim hi ka nih a. Khawvêla ka um sûng hin Chanchin Ṭha Gospel ti naw a hin chu Education chau hi thlang ding um suna ka ngai a nih a. Lekha ka'n chûk thei naw ding a ni si chun ie'm khawvêla ka dam nasan a um a? tia inngaituo rawp hlak mi ka nih a. Nâupang el ni lang khawm, tumruna lei le taimâkna leia lekha hi thiem thei a nih ti ka chieng tawk hle a. Khawvêl rosum le hâusakna hai hi lekhathiem ka nina ding lampuia thil ṭûl le pawimawtak a nih naw ti ka chieng bawk a. Pathien tak bie nawtu Vaihai hman lekha an thiem chun kei Pathien tak bietu hi, ienglei in am lekha thiem naw bîk ka t'a? ti hi ka lekha inchûkna kawnga ka chang thlang a ni rawp hlak a, la ni pei bawk a tih. Lekha thiem ka nuomna lungril chu tu i hnê ruol lovin ka lungrilah chun a riek zing a. Senvawn Lanu ngaina lei ruok hi chu ka buoi deu hlek a nih.
Lawngkhandarah ṭhungin vapang ramhnuoi zing dup kara sirva leng ruol hlimtaka an inchik sup sup ka hmu chun ka khuo a suksawt zuol ngei. Ka taksa Lawnga um sienkhawm ka lungril le ngaituona ruokchu Senvawn Lânu darkar 12 vel chau liem tah a hnung tieng sawnna ka'n mangṭhapui kuomah a um lem si. Ka lungrila ka lawng chuong a um ngang naw leiin lawng chunga ka lawn a, ka dairy ka phawr a, Senvawn Lanu lekhathawn ding ka ziek tah a:-
To, Lunglai hluozotu, Senvawn Lânû
I zûn phura ka'n vakvaina lamtluong seiin, i tawna hringnun hmang khawm thlakhla zo lova singkhuola ṭuon rêl a, thiemna rûn sang ka'n lawi hin chung khuona zarin umzie la nei ngei a tih. Leng dang tam takin biethu inhlânin in rûn sang hung kai hai sienkhawm lo ṭhang fan fan rawh aw.
Chungkhuonu zâra lungphâng lo hin asur-asa tawnthlang peiin; kei chu ka'n chûkna hi tawpsan zai ka rel thei nawh. Ei hnam, ei ram ka enin santu ngaiin a khek rawng rawng niin ka hriet a. Nang hmangaiin thlakhla hle lang che khawm, siengkhuola thiemna run lawi zai ka rel si naw chun; tu'n am ei hnam inrieng hi san suok a t'a? Tipaimukh biel ka enin ka bei a dawng a. Jinnam Valley N.C.Hills a Hmar nâuhai ngîrhmun ka hmuin ka lungril feia sun angin a na ngawi ngawi hlak a. Mizorama Hmar hai del chin khuo hai ka mit ngeiin ka hmuin; nuhrawn nâu dawnin sawrkâr thuneitu ha’n an sawisak a nih ti inhmai ruol a nih si nawh. Hieng ang lawma harsatna le beidawngna ruoma ei hnam a tla lût el tah hi ka ngaituo changin arukte'n lungruka luoithli ka nul hlak. Ka hnam hmangaina le ka'n vawina hin iemani chang chu ka hmangaina che hi a hlie hiel hlakin ka hriet.
Ka'n chûkna thei tawp tak meu suoa ka thaw fan fan hi, ei ram le hnam tâ dinga thaw ka nih ti mi lo hriepui la. Nang le keia tâ ding chaua lekha inchûk ka tum nawh a, ei hnam tâ dinga inchûk ka nih ti mi lo hrepui mawl rawh aw! Ka pu (ka nu pa) hai hi mi khawsa thei le miṭha sûngkuo an nih a. Mizorama MNF buoi ṭan 1962 lai daia pawisa haua hril an nih a. An hunlai chu an khawsa thei leiin MNF rallien ṭi leiin kum 1964 khan Senvawn ah an hung inpem a. Ka pu (ka pa pa) hai hi ei vangkhawpui Senvawn khuoa Khawnbawl Upa hiel lo kai thei an nih a. Ka pu pa pa kha Senvawn khuo sattu lâia ṭhang ve niin an mi hril bawk a. Sienkhawm, kei ruok chun ka puhai ropuina le an chanchin hi hril hril ka tum nawh a. Kei an tupa hi ieng ang mihriem am ka la hung ni ding? Ti hi ka thupui le ngaituo tak chu a nih. Kan thlatu Leiri haiin Senvawn khuo kum 1827 khan an lo indin thei chun, kei an tupa hi ka pu hai khawsat i keng naw khawpa lekha thiem ni hi ka tum a nih. Vairama hin nei, nei naw lang khawm, ka hâusakna Krista ringsanin Bengali mipuihai kara hin Rose par mawi tak angin ei hnam talâ dingin ka la par ngei ding a nih.
Aw! Ka hmangai, leng dang tawnna khieng i mi awisan el ding ka dawnin tinkim tui ang ka dawn seng nawh lunglai a nâ. Sienkhawm, Gospel in a tlungchil mihriem le hnamhai chu Education-in a bawzui pei leiin an changkang zat zat a. Chu Gospel I tlungchil mihriem ka nih si a, education ka'n hnikna hin ka lungril sûngrila meikharnel angin a mi tur ut ut bawk si. Mâni hmasielna le hmangaina singmita inthawka ka thlîr che chun, vangduoi ka'n ti naw thei nawh, leng dang tawnna silpuon ang i hlui el ding chu! Ka tâ ding chun Chanchin Ṭha Gospel a hlu taka, a dawttu chu Education hi a ni si maw! Chu changtu le neitu chu ka lo ni tah si leiin ei vangkhawpui suoksanna nang ka hmangaitak le ngaitak khawm thlak hla zo lova Vairampura thiemna rûn lawi zai ka rel naw thei si nawh maw!
Ka fe ding zana ei Val-upa hai mi'n thlâna thucha khan ka lungril a tawk hle a. Ei hnam mawina le inzâumna chu keini lekha inchûktu hai chunga innghat a nih ti ka hriet nawk zuol a. Lekhathiem hnam hmangaitu le Pathien ṭina neimi ni dinga ka lu chunga kut innghat meua ei Pastorpa minthla liemna kha; ka tâ ding chun Vairampur ka um sûng le ka dâm sûnga ka'n nghatna lungpui ni mawl raw seh.
Inchûkna lei chaua Vairampura um ding ka ni ti chu zinga Nisa suok ding angin hril lawk thei a nih ti ka'n hmai nawh. Tuthlaw le Chemtum ringawta ka sûnghaiin an mi enkawl ding a nih a. Iengpo khawm nisien, Lalpa hâusakna inṭawmpuiin hi ka damsûng tâwitê sûng chau a ka'n chûkna ding chu an ro ka ring nawh, A ram le felna ka zawng hmasa phawt chun.
Ka hmangaina che hi singkhuola ar ang invaipui lang khawm nang leh inhawitaka rûn hmun ei leng theina ding a nih phawt chun iengkim ka'n huom. Lengdang hai sira hnawlin ka tâ dingin ringumtakin lo um la. Lekhathiem ni ding hin pum lien le chin thu a ni nawh ti ka chieng tawk leiin ka Confi. tak zet a nih. Hlawtlingna par chawiin ei vangkhuo ka hung inlawi lut ngei ding a nih. Nâupang chîte ka ni laia inthawka lekhathiem ka lo nuomna lungril le Vai ṭawng innaltaka hmang thei ka lo nuomna chun ka lungrila bu a khuor tlat leiin; I sakhmel tawng lova kum iemanizat sûng, ka tâ ding chun kum sang sawm ang ni hiel sienkhawm, tuormuolsuo hi mipuitling ka ni ding a nih si chun ka lo thlang hi a ṭul hrim a nih. Inngaiin inthlâkhla hle inlâ khawm puitlingna nuna ei lût theina ding chun Vairampur a ka um hi a ṭûl a nih. Tuor thiem dân lo inchûk pei la aw.
Ka lekha inchûkna leiin rethei mawngṭawlin tuhin um lang khawm hmathlîr sei tak ka nei leiin ka hlim tho. Hlaphuoktuin, ‘Zân um sien khawm zing a um’ a ti hi harsa le beidawngtaka ka um chang khawma mi keitho nawk hlaktu a nih.
Nang ngai kumtluong hrui ang sei sien khawm, lam ang hung let a rûn hmun leng dun di’n ka mawi si nawh, lairilah tumruna khau tak el, thina chau naw I dang zolo ka nei sia. Thiem inzirna rûn inlawinaw ka ta di’n ie'm damsan ka nei a? Tiem thu D nemtea ei inhlan khan vawisûn chu a mi fang suok ngei el.
I ta dingin, Hmar tlângval G.C.College Boy’s Hostel Room No.10 Silchar,Cachar, Assam.788004
Ṭobul, Volume II – Issue No. 01, Tuolbuol – Thlaṭau 2024. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.
Comments
Post a Comment