Literature Zung Zawng Dingin Parva-ah
RH Hminglien Hmar, Secretary, Hmar History Association
(‘Zochachhuah’ an ti Zorinpui ka sir bawk a)
February ni 15, 2024: Parva, Chakma Autonomous District, S. Mizoram. Zîng dâr 9 a’n ri zet chun zîngbu an lo thur mêk tah a lo na. Kei hlak chun zîngbu fâk le fâk naw tieng khawm ngâisak lêk lovin khuo ka thlîr a, thla ka lâk a. Bangladesh le India ramri; Myanmar le India ramri, tlânghai le varuom hai chu thlîrin, Milepost-a ‘Aizawl 492’ tia inziek dâm, ‘Parva III ‘0’’ ti dam chu ka klik a. Zîngbu fa dinga an mi hung ko phing chun, Pu Tlawmlolala, Headmaster, Parva III Middle School hai nupa thingpui dâwrah ka lût a; thingpui dawra chun zîngbu kan fâk tah a nih.
Pu Tlawmlolala hi kum 2 hnunga retire ta ding; inti-senior ve fût, inti-patling taka che vêl a na. “E khâi aw! I la tlangvâl de! Ka sang nêkin i nâupang lem deu el awm deh aw” ka hei ti deu kher a; a tlawmngâi ngaih ngaih khawp el ie. A hmêlah a’n lang thei a nih. “Kum 64 ka pumhlûm ve ṭep an tah ie” tiin ṭhang a khawa ngaisâng lo zet hin; “Aw, a ni ngêi chu tie! Ka sang pahnîna i ruol phâk teu vieu awm chu” ka la hei ti sa a. A mi en vang vang a. Ṭhang a khaw zui ta hlei nawh a.
A hming ruok hi chu ka ‘appreciate’ takzet a; ka hril suok nghe nghe. A ni hrim a; Kristien ei ni lei sekin ei hming bulah ‘Lal’ ei inṭhangtir deu vawng el chu a ni hi. Anachu Hremhmunah ‘Lalsandam,’ ‘Lalhmudik,’ ‘Laltlanlien,’ ‘Lalrawngbawl,’ etc an inper sup sup el dim ... ei hriet nawh. Aizawla officer pakhat- ‘Satinmana’ hming kha mâwi ka ti thei khawp el a. Chuong peiin, ‘Tlawmlolala’ chu a mâwi a nih. Vaṭhuampui le Chamdûrtlâng-a ka tlungin hai pu hming chu ‘Semkuala’ a na; an pi hming chu ‘Laltinleri’ a ni bawk a. Mâwi ka ti em leiin a history ka’n dawn chieng a. Semkuala pa chu mi neinung, khuo-le-vêng hai ṭhangpuia thil sem kuol rawp hlak a ni leiin a nâupa hming dingin ‘Semkuala’ an sakpêk a lo ni chu! Chu thla fe pei, Semkuala tû hai inah ka va’n nghat a nih. ‘Laltinleri’ hi chu ka’n dawn ta nawh a. Amiruokchu tienlai pi-pu ring dân chun ramsa po po siemtu chu ‘Chawngtinler’ nia an hril le khan iemani ti takin inzawmna nei deu rieuvin ka hriet a; mâwi ka ti em em el a nih.
Chun, chu rama ma chun, ei mithiem- Pu (Prof.) Lal Dena lekhabu, ‘In Search of Identity’ kha lungrilah a hung inlang veng veng a. Hi thusep thupui dinga hmang khawm ka nuom khawp el a; anachu ni thei chun ka hriet deu si nawh. Iengkhawm ni sien, hi lâi biela ni tlâwmte ka châm sûng hin Hmar ṭawng bulṭhut le a zawmpui kâupêng iemani tak hmusuok hrâm ka nuom leiin ka thei ang angin Pâng ṭawng le Bâwm ṭawng thumal ka’n dawn a. ‘In Search of Hmar Literature’s Identity’ hei ti khawm chu a ni thei chuong nawh; anachu iemani tak chu hmusuok ka tum tho tho a nih.
Bâwm ṭawng chun Bible a um tah niin an hril a; anachu a copy hmu ruol a ni nawh. Nikhat lâi ela Bangladesh-a inthawka hung tlânsie ‘Bawm’ hai vêng khawm fangin, damnaw dâm kan kan a. Sienkhawm, Bible hung châwi an um naw a ni hmêl ie. Chun, an ṭawng le Hmâr ṭawng hi inzûl khawmin ka hriet nawh a; ka hlamsie phawt a nih.
Pâng (an hnam hming indik tak chu ‘Pângkhuo’ niin an hril) ṭawnga an inbiek ka hei ngâithlâk ruok chun ka har zawk thei a nih. Sentence tawpah ‘ma’ an hmang dam, thumal bul tieng ‘ma’ le ‘ra’ an bel (prefix) dam, thumal ṭhenkhat- ‘dingin’, ‘sûngah’, ‘khazing Pathian’, ti dam, ‘nang’ (you) tîna dinga ‘na,’ an hmang dam, ‘ni’ tîna dinga ‘chang’ an hmang dam chun lungril a lâk khawp el. Pâng ṭawngin Bible a la um nawh a. An inlet a, an la zo naw ni’n an hril. Mizo Bible le Hlabu an hmang a. Pâng ṭawng lekhabu hrim hrim khawm a vâng kher el. Vaṭhuampui hi in 300 tling vâng, an hnam ta dinga a hmunpui tak a na, Pâng Zirlai Pâwl Gen Hqtrs khawm a um a (kan châm sûng office hi vawikhat khawm an hawng naw tlat chu tie!). Vângneithlâk takin Pu Vanbiakliana’n bu fa dingin a mi ko va; Pâng Zirlai Pawl Conference 32-na souvenir chîte, inphân hlar el, Greetings & Message phêk 5 le Government Advertisement phêk 6 tiem sain a rênga phêk 59 chau, an sut kum khawm inlang lo ‘Chial Tin Mâwi’ a mi pêk a (Message ziektu Minister pakhatin ‘dated the 15th December, 2017’ a ziek leiin 2018-a an release ni awmtak a nih). Ka lâwmzie thlâwt chu! Chun, ‘PZP La Rabu 2024’ (Pâng Zirlai Pawl Hla Bu 2024), press-a an pêk, anachu la sut zo lo chu a print-out a mi pêk bawk a. Ka lâwm zie tawp kha! ‘La Rabu’ ti khawm hi ‘Hla Bu’ tîna a na, ‘Bu’-a hin ‘ra’ an prefix a; chu chu Hmar ṭawng upa - Ṭhiek ṭawng kalhmang a nih.
Amiruokchu ‘va’ ti hi ‘vadung’ tîna a na, a tâwi deu chu a nih. Ieng khawm ni sien, an ṭawng kalhmang a ni tlat sih a. Chuong chun, ‘Vaṭhuampui, Vaseikai, le a dang dang vadung an nei a nih. Ei unâu dang hai ang bawkin ‘hming’ (name) chu ‘ming’ an tih a; a danglamna le, Hmar ṭawng bul a nîna chu ‘ra’ an prefix hi a nih. ‘I hming ...’ tîna dingah ‘I ming ...’ ti chu a’n dik nawh a. ‘I raming ...’ ti ding a nih. Chun, Sinlung suok an nih ti chu indawn ngai lo a na. Lersi, Chawnhmang, Liendo, bûng phun thu hai khawm an history-ah hmu thei a na. An history suitu Pu Telawnga chun, eini Old Kuki-haiin Yunnan (Sinlung) ei suoksanna chu 300-200 BC vêl or a hnung met, AD hma deu niin a hril a nih.
Hieng material ka neisun hai hi ṭawng suina hmangruo ding chun insit a um thlawt el a. Anachu ṭhul ka tum chuong nawh. A dang um hri naw sien khawm a umsuna inthawkin ‘In Search of Hmar Language/Literature’ chu buoipui tho tho ka tum tah a nih.
Hla thu tlar pakhat chu, ‘Kan langna tlang-mual an dang’ tiin an ziek a (Anni’n thlûkna an pêk naw leiin le a ri amanih, ṭawng thlûk hmanga sui a la rem naw leiin an ni’n an ziek ang angin ka ziek phawt a nih). Hi taka ‘an dang’ tia an ziek hi Hmar ṭawnga “a’n dang” ei ti hi a nih a. ‘Sâppui nun rêng rangai lo dingin’ ti a um bawk a. Chutaka ‘dingin’ hi chu hril ṭul naw nih a. Amiruokchu, ‘rangai’ ti hi ‘ngâi’ thumalah ‘ra’ an prefix a ni nâwk a. ‘Ka zing bawng malsawm radil i ti’ tia ‘radil’ hi ei analyze chun, Lusei thumal ‘dîl’ (hni/pray/request) hmang siin ‘ra’ an prefix a nih. Chu chu Hmar ṭawng upa a ni leiin ei inunâuna le inzawmna a nih ti a chieng a. Chun, ‘i ti’ tia an ziek hi Hmar ṭawnga ‘i tih’ tîna a ni bawk. ‘Nin zui lamtluang mangai chiang rawh’ tia ‘Nin zui’ tia ‘nin’ hi Hmar ṭawng upaa ‘nin’ hi a na; ‘mangai’-a ‘ngâi’ hi ngaituo, sui, tîna a na, ‘ma’ an prefix a nih. Hril ding a tam khawp el.
‘Fâk’ (eat/eating) tîna pathum an nei a; ṭawng hausa an ni vena ni mei a tih. Bu fâk laia hmang ding bîk pahni an nei; chuong hai chu ‘bak’ le ‘bâr’ an ni ve tlat. Bu (rice) kha an ‘bâr’ a; hme ruok chu an ‘bak’ ve dai nawk a. Rêngkâi ei hnâi nuom sawt fût a nih. Bu fâk khawpah desert an mi pêk chun bak lo ding, bâr khawm bâr lo ding; ‘sâk’ ding a ni ve nâwk dai.
Hmar ṭawng hi a nâupang bêk bêk nawh ti hi ring a um a. Lusei (Mizo), Paite, Gangte, etc. ṭawng hai nêkin upa ngêi dingin kei chun ka ngâi. Amiruokchu, a bulṭhut, a hung suokna, a’n nghatna a um naw thei nawh a. Hindi thiem tak tak tumtu chun Sanskrit a’n chûk a ngâi a; Bible hi inril lema sui ding chun Hebrew, Greek, Aramaic, thiem ṭûl a tih. Chu ang peiin, Hmar ṭawng hi inril lema sui ding chun Falam, Lai, Biete, Ṭhiek, Faihriem/Saihriem, Ranglong, Sakachep, etc ṭawng hai hi hriet ve met chu a ṭul tei tei a ta. Chu umzie chu hieng ṭawng dang dang hai le hin an inzawm tlat lei a nih. Hieng ṭawng hai hi ‘Hmar Ṭawng Zung’ amanih ‘Hmar Ṭawng Foundation’ an nih. Chuong, Hmar ṭawng zung hai (roots) lai chun Pâng ṭawng hi a lo ṭhang ve a ni âwm hi tie ... tiin ka ngâituo a; ringhlâna ding umin ka hriet naw a nih.
Sinlung suok hnam chipêng hrang hrang ei tam a; unâu ei nih ti ruok chu hril ngâi lovin ei hriet a, ei pawm seng. Amiruokchu, ṭawng, dân le dun, kalhmang a lo indang nasa tah a. Chuleiin, urêng iengza’m ei nih a ti hi tûkhawmin ei hriet ta nawh. Ṭawng le thû-le-hlâ (language and literature) hi ei hnam chanchin le ei history suina hmangruo pakhat a nih ti a chieng a. Chun, ei urêng ṭawng hai hi mûmal lema ei sui chun, ei nîna (identity) ei phawr suok chieng pei ding a nih ti khawm ringhla a um naw khawp el. Chu ang chun, zâu lemin sui pei inla; ei unâu ni ve si, anachu ei lo hriet ta lo amanih, ei pawm ta meu lo khawm lo um pal thei a na. Unâu inzawng suok chu a pawina hlak um lo; thil ṭha tak a ni ring a um. Ei mithiem hai le hotu hai hin ngun taka ngâituoin hma hung la tak tak hai sien nuom a um khawp el. Kei mithiem ni lo, dâikilkâra zakawṭiel hâk ve ringawtin ka lo ngâituo dân chun, ei urênga hin ṭhang ve lo anga ei lo ngâi tah hnam iemani zât chu zawng suok ding an la um ka ring hiel a nih.
Chuong lâi zingin, unâu tak taka ei pawm tah, hnam dân, ṭawng le zie-le-rânga khawm ei inangpui ṭhenkhat hi ei unâu an ni chie dim aw ... ka ti deu an um bawk. Genetically x-ray thei ni sien chu ei ring naw tieng daiin thil a um el âwm deh âw, ka ti a nih. Sienkhawm, chieng takin ei hril thei si naw leiin kha tieng kha chu la sieṭha phawt ei tih.
Pâng hai chu an lo la’n hnuoi ve nâwk sâwng khawp el a. An khawpui tak- Vaṭhuampui khawm hi in 300 a tling nawh a. Bible le Hla Bu khawm an lo la nei nawh. Lungsiet an um khawp el. Chuong chu a ni lei ni ngêi a ta; an thought level le understanding level khawm a’n hnuoi khawp el. An khawpui taka hin mipui inkhawm kan ko va; cooperative society chanchin, a ṭhatna le a ṭangkaina, indin dân ding hai kan hril a. A umzie hrethiem lo an tam leiin kan ṭhul phawt a nih.
Amiruokchu, theitâwpin kan hril pei a. Khaw chîn lem pathumah cooperative society thar kan indin thei a. Chun, ei ram- Sinlung Hills, Vangai tlâng, Hmar Biel, Tuiruong dung hai hmasâwnna ding le sum hnâr hlun dinga ka ngaituo, a hmang nuom an um naw leia kum 20 chuong archive ta hnung chu anni hin hmang nghâl dingin thu an pass ve nâwk tlat a; a mak khawp el. Eini tieng nêkin an mâwl lem ti chu a chieng a, kawng iengkimah an inhnuoi lem hrim a. An mâwl leia ka idea hi hmang an tum am a ni ding ... hriet a ni ta nawh.
1 Root
Ṭobul, Volume II – Issue No. 01, Tuolbuol – Thlaṭau 2024. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.
Comments
Post a Comment