Hnam Bohmang Ding

Rev. Joe Sanghmingthang, SBC, Sielmat

Isai 60:12. I rawng bâwl nuom naw hnam le ram chu a bohmang âwm sih a; a nih, chuong hnam hai chu suksiet dêrin um an tih.

Hnam hi Pathien mi pêk a na, ṭawng khawm hi Pathien mi pêk tho a nih. Chuleichun, hnam le ṭawng hi ngai hlut ding le inzâ ding a nih. Ṭawng ei ti hin ei hrilsuok le, a zieka ei nei hi a ni a. Hieng hai hi inzâ tak le duot taka enkawl ei mawphurna a nih.

Pathien thu hi zîeka indik el an naw a, a taka indik a nih. Khawvêl insieng tîra inthawkin hnam ang le lal ram anga mihrîem hai ei hung fe ṭana inthawk, hnam tin le lal ram tinin mâni khâtin an him zo nawh ti an hriet leiin ieng ang pathien amanih chu an biek hlak. Amiruokchu, Pathien tak be lo ram le hnam chu an la bohmang pei; Babulon lal ram, Asuria lal ram, Makedonia lal ram, Aigupta lal ram le Rom lal ram hai khawm khah.

Pathien rawng bâwl nuom lo ram le hnam chu bohmang a ta, a um ta naw ding a nih. Pathien inhumhimna sûnga um lo hi ṭi a um êm êm. Khawvêl pumpuia tui a lêt lai khan Noa lâwng kha Pathien umna hmun a na; lawnga chuong hai chau an dam a, a dang po chu an thi fâi rêt a ni kha!

Thuthlung Hlui huna dingin Pathien tak biek kha an damna a ni a. Thuthlung Thar huna ding chun ram le hnam damna chu Krista Isu indin Kohran hi a nih. Chu naw chu hnam le ram damna ding dang a um nawh. Hi hi ei hnam khawm hin ei chieng a pawimaw. Kohran hi Isu Krista âia khawvêla um a ni leiin ram le hnam a damna ding chun ei rêngin kohrana ei inlâwi a, ei inza a, Pathien thu ang taka ei fe hi a nih. Chu naw chu lampui dang a um nawh. Lampui dang hrâw ei tum chun ei hma bâk chu bohmangna nîng a tih. Kohran dodâla lunga tâwng ti vêl lem chu thâw lo hrim hrim ding; kohranin a suksuol leh a mâw a phur el lem ding a nih.

Khawvêlin a thlîr dân chun hnam le ram damna hi ralthuom ṭium nei, hnam sipai nei, hnam hminga ram nei ni dinga ngaina lien tak a um. Kristien hai lai ngêi ngêi khawm hi ang ngaidân hi a um a nih. Hnam hminga ram nei hi hnam damna an nawh ti a chunga lal ram ei hril hai khin a sukfîe hle. Pathien hnam thlang Israel hai khawmin an ram ti ding kutpha ruol khawm an nei nawh. Amiruokchu, Pathien in ṭul a ti chun a kut thahrâtin Aigupta rama inthawkin a ṭhuoisuok a; thlalêrah kum 40 a châwm a, khawvêla ram ṭha tak bâwng nêne le khuoizû luongna ram a pêk el. Pathienin Josua le Israel mi hai kuoma Pathien thû an âwi chun an sirna taphawt chu an ram a ni ding thû a hrîl hiel a nih.

Ei hnam hi ieng chen am dam a ta, ti hi i ngaituo hlak am? Pathien iengkim hretu hin ei hnam ngîrhmun chie hi mi hung hril sien chuh, ngai nuom a um bek da’l thei. Ei hnam ngîrhmun hrietna chu Hnam hminga ei fe khâwm chang hin an lang chieng tak.

Ei Pathien thuin Lalpa rawngbâwl nuom naw ram le hnam chu an la bohmang ding a nih a ti a. Anleh, ei hnam hin Pathien râwng ei bâwlin ei la hriet am?

Hnam ṭhuoitu hai hin teh Pathien rawngbâwlin ei la’n hriet am? Hnam ṭhuoitu chun kohran a bêl tlat ding a nih. Pathien siehlâw rawngbâwltu haia inthawkin thurâwn a lâk hlak ding a nih. Hnam ṭhuoitu hai, Pathien rawngbâwl hi ṭha âwm nawa inngai khawmin, in hnam ṭhuoi hai lei bêkin Pathien ṭi ding a nih. Pathien khawm ṭitna nei lova hnam in ṭhuoi a ni chun, Pathien thu sukdiktu la nîng in tih. Hman ṭhuoituin Pathien a ṭi tak ding a nih. Hnam ṭhuoitu Pathien hmu chieng lo, kohran bêlna châng hre lo iengzâ’m um ei ti aw!

Hnam ṭhuoituin thurâwn a lâkna ding chu sâkhuo ṭhuoitu hai kuomah a nih. Hi hi ei hnam ṭhuoitu hai ka hmu phâk china khawm ei bâksam hle. David kha ei en chun thutlûkna lien tham a siem ding chun zâwlnei le thiempu hai fe thlengin Pathien a râwn hlak.

Zu le sa chêna Hnam pasalṭha inti hai hi Pathienin pasalṭha ti vêng a tî’m? ti khawm hi ngaituo tham tak chu a nih. Pathien thu hmanga hnam ṭhuoitu hai hi inpâk ding an nih, a san chu Pathien ditsak hlâw hai an ni leiin. Pathienin an pâk naw le a dit naw thil thawa hnam ṭhuoitu hai hi chu inpâk an phu nawh. Pathienin ṭha a ti chu ṭha ei ti a, ṭha naw a ti chu ṭha naw ei ti chauin ei hnam hi damsuok a tih.

Ei hnam hi ieng leiin am humhimin um a ta? Hnam hi ralthuom leiin humhim a ni ngai naw a, Pathien thuin humhimin a um lem hlak. Ei hnam inhumhimna chu Pathien a nih ti hi ei chîeng hle ding a nih. Silai ṭha tam tak inchawin Meitei râl kâp inla khawm Pathien ṭhang lo chun umzie um naw nih.

Ei hnamin ei suksuol lien tak chu sakhuona le hnam ei ṭhehran taluo hi niin ka hriet. Hi hi Meitei râl a hung lien ṭan khan a sukchieng hle. Hnam dang lakah inzakin ei kun ngâwi ngâwi a ni kha! A hung sâwt deua tuhin chu Pathien zârin a zie ei um tah, lawm a um hle. Sakhuo ṭhuoitu haiin hnam hmangaiin a ṭul huna chun huoisen takin an dik nawna an kal ngam ding a nih. Kohran ṭhuoitu hai khawmin ei hnam hi tuipui lien thlîra ei thlîr el chun boral hai lai ṭhang ve nâwm ei nih, tuin am ti thei a ta?

Hnam anga ei fe khâwm ni hin ei mizie an lang chîeng tak ei ti kha. Ṭhalai, kohran inkhâwmpui chânga fel tak khawm, hnam puipung nia chun inrui tlat dinga ngaina ei nei. Hi hin hnam ei hmu dân, Pathienin an dinna san ei chieng naw hle ti a suklang. Sakhuona, a bîkin Kristienna hi tu hnam ta khawm a ni nawh; amiruokchu, kohran chanchin ei sui a, rambung le biel hran hrana hin kohran hi enkawltu bîk hnam Pathien in a lo ruot hlak. Chuong hai enkawlna hnuoia chun chanchinṭha a sêvêl hnam hai kuomah hril darin a um rawp hlak. Sakhuona le hnam hi ṭhe hran thei an nawh. A enkawltu bîk an um leiin kohran hi hnam khat ta ei tîna a ni chuong bawk nawh.

Ei hnam le Kristien chanchin hi ei sui kîr a, ṭhuoitu inhâwk Hmâr nau lai ei tam zie an lang. Chu chu ei sietpui pakhat le ei hnam ṭhangmâwbâwk a nih. Hnam buoina le kohran buoinahai po po hi ei thlîr kîr chun, mipui inrem naw lei a ni naw a, ṭhuoitu inrem naw lei a ni rawp.

Ieng leia hieng lâwm lâwma Hmâr nau hai hin ṭhuoitu ni ei inhâwk el am ning a ti aw! ṭhuoitu mâwphurna hi Pathien thua inthawka thlîrin pangzat a um vei leh. Tirko Paula’n, “miin kohran hotu ni a nuom chun thilṭha thaw a nuom a nih,” a ti hi ṭhenkhat chun ei la changchâwi nâwk nghal. Hi taka an ngîrhmun ei en chun Tirko Paula’n a tîna san chu ringtu hai sukduda le sukrinuma an um lai a ni leiin miin hotu ni a nuom chun thî hmasak, tuor hmasak a nuom a nih, a tîna ang tluk a nih.

Lalpa rawng bâwl nuom lo ram le hnam ni pal ei tih, ti hi ei inlâu ding tak chu a nih. Ei lo ni zing ta el thei bawk. Inlâu a umna san chu ei Pathien thu inkhêl ngai lovin an la bohmang ding a nih, a ti leiin. Chu el chu a la dit tâwk nawh, a sukdetna (ordain) dingin, “a nih, chuong hnam hai chu suksiet dêrin um an tih,” a ti a nih. A tlung ngêi ngêi ding tîna ang tluk a nih. Pathien thu hi an khêl ngai naw a, chatuon chenin inkhêl ngai naw nih.

Parbung ka um lai khan ṭulna leiin Vangai tlâng dung ka hrâw hlak a. Lungril na takin kan lâwi hlak. Khawvêla Electric hrui inhnuoi tak umna hmun a nih. Hmun ṭhenkhata chun hnuoihruolah an keizam a, hmangna ding a um naw leiin ṭhenkhatin puon emnain an hmang hiel. Ka ngaituo chu, zâna hin Helicopter-in thlîr inla chu ei ram le mi ram hi thim le vâr angin an ṭhe phawk ka ring. Inzakna châng hretu ta ding chun inzak um tak a nih.

Ei Hmâr ram le inzawm hin mi chi hni nêka tam hai ei inenfel a ngai. Tûta ṭum hin chi hni chau hril ei tih. A pakhatna chun khawvêl insawrkârna tienga bîeltu MLA lo ni ta hai le, la ni zing hai an inenfel a ngai. MLA fund chau khawm hmang ṭha hai sien la ei ram hieng chau hi a ni ding amani ti dingin a um. A pahnîna chun mipui khawm ei inenfel a ngai bawk. Inthlang ni khuoah pawisa lâk le mâni inzawr ei chîng nîng a tih; chuong a ni chun iengtin am ei bieltu haiin sin thaw thei rêng an ti leh. An mi pêk nâwk ding inkhâwla pawisa an zawng nâwk pei ngai a tih.

Khawvêl a changkâng tâk vei leh, mi haiin thlâpa a um an tum ta laia ei Hmâr bîela chun 2018 December thla khan electric meivar a lût ṭan chau a nih. Ei ram hi rausân ram lan chang pei a tih ti hi inlâu um tak a nih. Vangai tieng lem chu Hmar bîel nêk hmanin ei ngîrhmun a la chau lem a. Mipui chan âi ding lo fatu ei um a ni chun sîm hmak ding a nih. Pathienin a dit lo suol lien tak ei thaw a nih.

Ei hnam hi hara inngaituo thar chu ei mamâw khawp el. Ei ngîrhmun chie hi Israel ram tluksiet ding tâwm vêl ei ang rieu. Râlthuom nêkin Pathien hi phâwin hmang inla ei tloin ei det lem naw ding am a nih? Pathien in ṭul a ti chun ram khawm a mi pêk el ding an nâwm. Ei la enkawl thei naw ding ti a hrîet leia a mi la pêk naw khawm a ni thei bawk. Pathien tî hun hmaa lo nei tum hi buoina le mâni ta dinga sîetna a ni rawp hlak.

Ei Pathien thuin, “leilung hi Lalpa ta a na, a sûnga um po po hai le hin,” a ti an nâwm. “Ei chungah Lalpa a lawm a ni phawt chun, ram chu ei ta a nih,” ti khawm a ni kha tie. Lalpa hi ei chungah lungâwi phawt sienla, a rawng hi bâwl phawt phawt el inla; ram chu a mi pêk ding a nih. Lal ropui Nebukadnezar, Daria hai lungril sukzawi theitu chun India ram le state sawrkâr lungril chu a thleng danglam el ding a nih.

Thâw hmasa ding ei thâw hmasa naw a, thâw nuhnung ding ei thâw hmasa chun, ei hnam hi khawvêla inthawka thaihmâng la ni pal a tih ti hi thil inlâu um tak a nih. Papui pakhat Pathiena inthawka tlan hmangin, “Pathien mi hlap hi na tak a nih,” a ti kha ei ngîrhmun ni thei a ni tlat.

A bêbâwm tam tak nei hi ram le hnam damna a ni nawh. Ram le hnam damna chu Lalpa Pathien a ni lem. Kum têla ei hnam ngîrhmun ei en a, mî hnuoiah ei kûn tiel tiel. Chu chun a hrilfie chu Pathien lakah sukdik lo ei nei tîna a nih. Israel hai khawm kha Pathien an inphat san khan Pathienin thâwk le khatin a sukbohmang el nawh. An inzui tiel tiel a, a tâwpa chun mazu mei tiet khawm ni phâk lovin sala ṭhuoiin an um el. Chu chu 1 Lal hai le 2 Lal hai ei tiem chun ei hmu thei.

Ṭawng chungchâng hi hril lang met ei tih. Hnam hi Pathien mi pêk a na, ṭawng khawm hi ama mi pêk tho a ni ei ti kha. Chulei chun, hnam le ṭawng hi ngai hlut ding le inzâ ding a nih. Hmâr hawrawp mi lo siempêktu hai kha Pathien I ruot an na, ei inzâin ei ngai hlu ding a nih. Pathien ruot inzâ nawtu chu Pathien inzâ lo an nih.

Ṭawng hi sukhmasâwn ding a nih, an dik. Amiruokchu, ei mithiem ṭhenkhat haiin an mi sukhmasâwnpêk tum dan hin chu hnam a mi ṭhe dar a.

Hawrawp sukdanglam rak hi ṭawng hmasawnnaah an ngai a; Hmar ṭawng ziek dân chi hni chi thum ei nei ta hi beidawng um tak a nih. Hun la hung um pei dingah ei hnama insêlna nasa tak la suksuok pei a tih. Hnam naupang tak ei la ni leiin ṭawng ei sukhmasawnna ding chun lekhabu ziek râwn inla, hnam changkâng hmasa haiin lekhabu hlu tak tak an lo nei hai inlet râwn inla, chu chun ei ṭawngin hma a sâwn ding a nih. A mipui hrim hrim khawm hin lekhabu tiem ei pei naw taluo bêk bêk hi a hnam ang khawmin ei thâwhlâ pakhat chu a nih. Hmar hnam pumpuia Literature tienga cheltu hai khawm hi ei inen lêt chu a ngai a nih. Ṭhangthar lekhathiem tak tak le mi chîk tak tak hai tiem tlâk le bêl tlâka ei um a ngai.

A hnam ang khawmin a kohran ang khawmin ei ngîrhmun hi chu an hnuoi tiel tiel in ti ve naw mâw? Iengtin am ei thâw ding? Nehemia le Ezra-in an thâw anga hnam le sakhuona a siem thar (reform) ei ngai an tah.

Khawvêl chanchin le Bible en inla, khawlai ram khawm Pathien dotu le dit nawtu hai ngîr suok le ngîr sawng hriet ding an la um ngai nawh. Chu khawm chu inchûk tham le varna tham a nih. Hnam ṭhuoitu lekhathîem tak tak ei hau tak vei leh, ei la var thei naw el hi, Bible-in ngawngna thlarau a ti kha ei chang zo am an ta ding chuh!

Mihriem ei chan a hung chau hin intum ding ei zawng hlak a, chun ei thlatu Adam le Evi-a inthawk ta khan intum intuo hlak ei ni a. Tû khawm intum intuo ding ei um nawh, a hnam têlpuiin ei suksuol a nih. Hi hi ei thâw ding chu an naw di’m a nih, “LALPA chun, ‘Hung ta u, ngaituo tlâng ei tiu! In suol hai chu sen inlâr angin um ta sien la khawm, vûr angin vâr a tih; sen duk angin sen ta sien la khawm, berâm hmul angin um a tih. Tî âwi tak le thuâwi taka in um chun, in rama thilṭha hai hi fâng in ta, nisienlakhawm, in nuom naw a, in hel chun kâwlhnâmin fa zo a ti cheu; LALPA bau chun chu chu a hril tah a nih,’ a ta.” ti hi.

Ziektu chanchin

Rev Joe Sanghmingthang hi Sielmat Bible College a lecturer sin thaw lai mȇk a nih a, kohranah Presbytery Secretary le Mission Field Secretary mawphurnahai khawm lo chel ta hlak a nih. Ama hi lȇkha ziekmi tak el a nia, abȋkin, Pathien thu le khawtlâng thil tieng a ziek deu tak hlak. ‘Nitin Lalpa Leh’ ti lekhabu, nitina Bible châng tiem ding le hrilfiena tawite ṭhatak el a siem ta bawk.

Ṭobul, Volume II – Issue No. 01, Tuolbuol – Thlaṭau 2024. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.