“Tl” le “Thl” Hmang Dân

“Tl” le “Thl” Hmang Dân

Dr. L Fimate

“Tl” le “Thl” hmang dân kawnga hin ei thawsuol nasa ta hle a. Eini lai a tam lem deu thaw hi ei buoitah niin a’n lang. Kohran țhuoitu, Theologian hai chenin an buoi el ta hi chu thil mak tak a nih, Bible a le hlabua hai hin a chieng keu kuou thei vei leh. A letlingin ei hmang nasa ta bêk bêk hi a pawi tak zet a nih. Hienga a fe pei chun sawt naw te’n ei țawng ei humhal zo ta naw ding a nih tî hi ka hmu dân a nih. A hmang suol hai hin indik lem a dâm an lo inngai hiel lem an’ tah. Mi tukhawm hi thu a buoi taphawt haiin a’n dik tak an hriet theina dinga ka kawk hmu nuom chu “ Baibul zawng awlna”( Bible Concordance) LZ. Kapa Khawzawl siem, P. 451-456,466- 467. le Rev. Darkung Darngawn siem, P.357-360, hai kha lo en ngei raw hai se. Hi bakah, Johan 20:1-6. tiem sa bawk raw se. “Chun ni sari a ni hmasa takah, zingkâr, khuo a lan thim laiin, Mari Magdalin chu thlâna chun a va fe a, lung chu thlâna inthawka lak sawnin a va hmu a. chuongchun, a tlân a, Simon Peter le inchûktir dang Isu’n a hmangai kuoma chun a hunga, an kuomah, “Thlâna inthawka khan Lalpa chu an fe hmangpui tah, an siena chin hrim kan hriet nawh,” an t’a. Chuongchun, Peter chu a suoka, inchûktir dang le chun: chun, thlân tieng an pan taha. An tlân rela, inchûktir dang chun Peter a lêkhêla, thlân chu an tlung hmasa a”. Hieng hai hi ‘Tl’ le ‘Thl’ hmang dân indik tak an nih tî hi pawm ngei inla nuom a um.

Mizo hai hlak hin, a chin a lienin an lam indik vawng sih a. Eini rawiin, kum 1990 vêl a’nthawk khan ei hung buoi țan ta niin an lang. A san zawng suoka, siem țhat vat țûlin a’n lang, zung a kei det hma hin. “Very alarming” ngîrhmuna um ei ni tah.

Ei suksuol tlângpui hai:-

#IndikIndiklo
1.Thlan (sweat)Tlan
2.Thli (wind)Tli
3.Tla (fall)Thla (wing)
4.Thlân (grave)Tlân (ran)
5.Thlavar (moon)Tlavar
6.Thlang (select)Tlang (lump)

Ei țangkaipui tak duoiin, hieng hin hai ziek ei tih:

“ Zân thlavar hnuoiah, tlang a’nthawkin thlansaphul kaiin thlang tieng panin ka tlân thla a. Thlân muol tieng panin ka tlân peia. Thlân ka tlung hma’n ka tlu a, lam thlangah kan tawl thla a, thingtluon chungah ka mawng ka tet thlawra, ana thlawk thlawk ie, ka thlarâu kan thla vâng el! Ka rû iengkhawm a tliek naw a, a tlam chau ani leiin, ka tho nawk a, in tieng panin ka tlâna. Zân thlâisuong hun velah, tluong takin in ka tlung nawk tah. Sawtnawte ka chawl zovin, sungkuo’n thlâithleng kan awt tlânga. Chu zovah namthlâka inzam rawng rawng ka thlang taha. A thala ka zâl intluon thlawk lai chun, vân a thla le arasi hai ka thlîr vel a. Lung a’n leng thlawk thlawk khawp el. Mâni in ngei ngei chu a thlamuongum thlâk ie.” Namthlakah ka kê ka hai inthluong leh, bel pakhat ka sir thlak a. Namthlaka inthawkin a tla thla a. panthlang tieng a tla thla chu zu zawng dingin namthlak a’nthawkin kan châwm thla a. ka tlan thla pei a, hla fetah ka la zu hmu a nih. Ka tlânna lamah, kan huon thlai hai ka sir thluk rem rum a, an tluhmat thlek thluk el. Tleirawl hratlai ni naw lang chu, chu bêl hnawt chun tlân nuom thlawt Ei buoina rawp tâwksa dingin a dang la hei ziek nawk ei tih : Thingtlâng rama chun, Intlung bawk tam tak a um. Intlung bawk thlanga thlaichi billai, thingkung insangtak a um a. A lerah ka lawna. Thing inrawm tak ani leiin, akâu hai ka sirna na a tliek hmawk hmawka. A kâu pakhat chu ka thlieka. Hnuoi tieng ka thlak thla a. Hnuoi a deng ri thlawr el.

Hieng thu ziek haia inthawk hin chu, ‘TL’ le ‘THL’ hmang dân ei fie deu tah ka ring.

‘THL’ Group

  • Ranthlêng
  • A thlirin ni tlang ei t’a.
  • Thlafam
  • Lainatthlak Thlipui
  • Ngaiin ka thlîr
  • Thlâithar
  • Thlarâu
  • Thlatin
  • Thlaphang
  • Thlâpa (moon)
  • Thlawnpêk
  • Thlafam hai
  • Hlo Thlo
  • Thlemna
  • A va rapthlak ngei de!
  • Thlivir
  • Thlalir, Thlivir a hrang.
  • Ka thlîr nghawk nawh.
  • Bethlehem
  • Thlalêr
  • Thlamuongna
  • Thlîr inla
  • Thlasik
  • Ka thlîr vêla
  • Thleng (Change)
  • Ka thla inrieng
  • Zân thlavai um

‘TL’ Group

  • Tlân hmang
  • Ka chel tlat
  • Tlâwmte
  • Kumtluongin
  • Tlu (Fall)
  • Tlangvâl
  • Tlantu thlang veng ei tiu
  • Tleirawlte
  • Ni tla ngailo
  • Tling Lo
  • Tlâng thienghlim
  • Tluong takin
  • Tlâwmngaina
  • Ka no a tla thla.
  • Tlasam
  • Kalvari tlâng
  • A Tlar Tlarin
  • Tlanginsam
  • Tlung-in
  • Tlanglakte
  • Tluong takin ka tlung tah.

Hienghai ei en chun hmâ ei sawnpui hle ka ring. Ei țawng humhalna dingin thei tawpin țhang lang ei tiu. Rawngbâwltu hai bêk chun thaw suol ngai naw hram inla nuom a um tak zet.

Ziektu chanchin

Dr. L Fimate hi Thlaṭau (March) 1, 1950 khan Parbung, Pherzawl Dist a pieng a nih a, Forensic Medicine Expert a nih. Director, Regional Institute of Medical Science, Imphal sin lo chel ta hlak a ni bak ah Zoram Medical College indintu laia phusa pawltak le Director hmasatak a ni bawk.

Dr L Fimate inrawina hnuoia International Forensic Medicine Conference kum 1998 khan Imphal ah hlawtlingtaka nei a nia, kum 2000 khan President, Indian Academy of Forensic Medicine mawphurna chel dinga thlang tling a ni bawk.

Dr L Fimate hin research works 18 lai a ziek tah a, chuong lai chun ‘Barr-body from Buccal Mucosa for Sex Deternination’ ti khawm a ṭhangsa. A thiemna le inzawm hin India ram hmun tamtak le khawvȇl ram bung hrang hrang hieng UK, Germany, Canada le a dang dang a sir ta bawk.

Dr L Fimate hi ram le hnam ta dinga miṭhahnemngai tak el a nia, ama inrawina hnuoia Tuolbul 12 – 14, 2023 khan ‘The Ruong-le-Vaisuo Unau Suopui Cultural Festival’ unau suopui Hmar kaupeng hieng Kom, Darlong, Aimol, Chorei le a dang dang hnam 26 lai Parbung le Ruong-le-vaisuo hmunah nei a nih.

Dr L Fimate hi lekha ziekmi a nia, Sap ṭawng le Hmar ṭawngin a ziek deu tak. Hmar ṭawnga lekhabu a ziek ‘Thina Râpthlâk’ ti chu tiem a hlaw hle.

Tuhin a nuhmei a nauhai leh Rengkaia an khawsa mȇk a nih. Țobul e-Journal chun Pathien malsawmna dawnga hrilselna ṭha leh ram le hnam ta dinga a thiemna varna hmang pei dingin ditsakna an hlân.

Ṭobul, Volume III – Issue No. 01, Thlaphal 2025 – Thlaphur 2026. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.

Comments