Suok Zawrtu Ropui

Suok Zawrtu Ropui

Tv. J.L. Infimate

”...kei misuol...inhmang hnung...”

Khawvêla hin mi ropui tam tak an lo um ta a. A ropui mêk khawm an um zing a. A ropui lai zing khawm an um bawk a. Langthlang deua thilṭhalo thawa ropui an um a, langthlang rak loa thilṭhalo thawa ropui an um bawk a. Thilṭha thawa ropui an um bawk. An ropui lai tak chu ropui dân inang tawk seng sienkhawm thilṭha thawa ropui chu an ropuina a nghetin a tlo bîk deu chau ni loin ngainat an um bîk deu.

An ropui lai, an ropui dân inang tawk sienkhawm an ropuina hmun le an ropuina ki ruok chu an ang ngai nawh. Chuong mi ropuihai laia pakhat chu a hratlai huna tuipuia inzinmi lo ni hlak a n’a, suoka sumdawng, suok phurtu lo ni hlak a nih.

Diermawngchep chepa ei thlangtla ṭâng ṭâng hma dai, ei khawṭoṭim le ei tuoltevânglai hun hma dai lai khawm khan a khawvêl pum huopin mi ropui an lo um dai ta chau ni lo, tamtak an lo um ta a. Tlângram ram inṭên le ram pilrilah harsa deua ei khawsak ṭan lai, ramsa tinrêng leh inve tawna ei la khawsak kawp lai, lula hnam intia insukpasalṭha deua khawte le khawte ei lan rûn lai khan, Tuipuiah lawng hmangin nasa takin mi ropui ruol an thuneina’n khawvêl dâpsip tumin an lo inzin kuol ta a, mi turu le rothap tak tak khawm hamṭhatna ding zawngin an inzin a, sumdawngna thuomhnaw khawm nasatakin tuipui chungah an lo phur kuol ta bawk.

Tuiruong, Tuivâi le Ruonglevaisuo lai vêla tui sung le a se vêla thuneitutak niawma ei ngâi Supuinu ei tlawnṭha hlur hlur hlak niawma an hril hun hma lai dai khan, mi ropui ni ding mêk pakhat chu Tuipuiah an zin vêl naah siet an tuok dinga an lang leiin, beidawngna ruoma chun “Lord, have mercy upon us” tiin a lo khêk suok a. Supuinu anga ngairuot fawm pathien ni lo, kona rawl ngaitu le dawntu Pathien tak tak a ni ngêi nîng a tih, a bâk chu Kristien sakhuo ta dingin tienthu ropui an chang tah.

Stuart lalsungkuo rorêl hun tawp hnung, Hanovarian lalsungkuo-in Britian-ah ro an rêl mêk lai, an rorêlna ditlotu pawl, Stuarts sungkuo ngainatu Jacobites hai hel le phusaa hma an lâkna boruokin Britian a tuom lai kha a n’a. Hanovarian lalsungkuo leh nasataka inthlawpin (protestant) Church of England-in thuneina nasa tak, ringna le sakhuona tieng chau ni lo, khawtlang le politics a khawm thu a hung nei ṭan tak tak lai kha a ni bawk a.

An ram le hnam politics boruok le kohran boruok chuonga an vir vêl mup mup lai bâkah, nipui fûr boruokin an ram a tuom laiin pa har, mi ti phêl phûl le nun bawrawtak nei mi ni dingin August ni 4, 1725 chun John Newton chu a pa John Newton the Elder le a nu Elizabeth hai kara rila ra malsawmna niin hringnun inzinna lampui suk le tung hraw ṭan dingin hi khawvêl var hi London-ah a hung hmu ṭan a.

”Titna, buoina, rinum tamtak,/Fe thlengin, ka hung a;...” : A nu hin kohran rawngbawltu ni dingin a dit a, nisienlakhawm chu chu sukpuitling ngei dingin enkawlna hunṭha pêk a ni naw hlau a. Newton hringnun suk le tung lampui chu a khawkrawk ṭan nghâl a nih ti thei ding khawpin tleirawl biengzamawr khawm an tem hma dai, kum 7 a tling hmain a nu chu hringnuna inthawkin lâkhmang pêkin a um a. A sinah a buoi leiin a pa’n umpui hman bawk lo, a naupang hun sung po chu Boarding School rinum, a upa lem haiin hmusittaka an nghaisana hmun; le uksak le ngaisak pei loa hrawntu nuhrawn hnuoiah a hmang zo a. Enkawltu ṭha nei lo nana na, a nu’n kohran rawngbawltu dinga a lo duthusam khan a nun ṭhuoitu dingin nundan mawi lo le ṭha lo po po a nunah a lo lâk lût vawng hlau lem ta a.

A pa hi sumdawng lawng (merchant ship) hotu a ni a. Kum 11 a niin tuipuiah a pa a zui ṭan a. A pa’n a sin a chawlsan hma inzin vawi ruk a zui sungin Newton chu pa fel le thuawitheitak nia hriet a ninaw a. Mi lulul, mi dukdak lo, pawisak nei lo le mi heu huou a ni leiin a nun a vawng up deu theina ding tiin a pa’n Jamaica-ah Sugarcane Plantation a buoipui pêka chu, thuawinawna hri chu a nuna natna benvawn a’nvawi a ni tlat leiin Lawng bawk a lo zui nawk ta lem a.

Newton hi pa um ṭha pei lo, mi nun inhmang nisienkhawm a piengna insung zârin ringtu naran chu a ni tho a, a nun khaltu ruok chu suolna le rilona a nih. Tuipui hi ṭi a um leiin ṭium hunah Pathien tieng zuk ngha hlak sienkhawm nun rilo le suol tieng bawk a kîr nawk hlak a. Pathien hming khawm hril se rawp hlak a nih. Lawnga a thawk chanpui pakhat leh, 3rd Earl of Shafterbury - Anthony Ashley Cooper lekhabu “Characteristicks” an hriltlâng zârin sakhuoa a ringna khawm a hnawl pha ta hiel hrim a. Pathien a ûksak ta naw chau ni loin, midangin an ringna an hril khawmin sawisêltu le kaltu a hung ni ta a, ringtu intihai chu a esêl hlak a, Pathien chu tienami mei mei a ni thu dâm a khêkpui tah a nih.

A thuawinaw bakah a dukdak naw êm leiin hremna angin Royal Navy-ah an inṭhanglui tir a. A ngaizawngnu Polly a hmu nuom taluo ta leia lo tlanhmang chu an man fûk nawk a, na tak le inzakum takin an hrem a. Chu lungsen chun an Captain chu that a, ama le ama khawm inthat dingin tuipuia inchawm tlak a tum lungrila chu hrietthiemna a hung nei thei nawk hram a. A rilona chun ṭhat tieng a pan chuong naw leiin an nghawk tawngkhawng ta bêk leiin Suok (Slave) phur vêltu lawngah an hnawl sawng nawk ta a. Suok zawrtu nina sin chu a lo thaw ṭan mêk dêr chu a ni tah.

Mihriem ve seng seng, suok dinga mana zawrtuhai chu mi nun ṭha taluo chu um hran naw ni hai. Amiruokchu Newton hi chu a chi a dang deu khawm a lo ni thei, a sin thara khawm hin a rilona bawk hi a nun sukbuoitu a hung ni nawk pei. A sinthaw chanpuihai leh an inthlawp thei ngang naw bakah an hotupa chu thu bawlhlaw tak tak leh zamaw rawng kaiin nasa takin a biek siesaw hlak leiin, thi vângin bu dâm an innghei tir a, lawng tângin a dam an khum a, an suok phurhai angin thîrkawlin an thlung hlak bawk. Hremna a tuok rawn, a nun ruok chu a siemṭha pha chuong nawh.

Mi lungrilah theida a um ngawi ngawi khawm ni ngêi a tih, suok mantu chu suok ni ve dingin Africa-a Lalnu pakhat khuomah pêk a ni nawk ta a. Nasataka sukrimsik le suknawmnat a ni a. A pa’n a chanchin a lo hriet phingin, suok zawrtu inzin vêl ngat ngat hai chu hung inzawngsuok tirin, ṭhuoi suok nawk a ni hrâm chau a nih.

”Inhmang hnung a mi zawng suok a,/Mit varna ka hmu tah...” :

Rinumna nasataka inthawka sansuok chu hlim em em ding ni awm tak, hlimna chu an aihalpui hiel manih ti ding khawpin hlim ngâina a hriet chuong naw a. Zamaw he bawk, ṭawng bawlhlaw hmang nasa bawk bakah, Pathien hrilsietna chu a la sunzawm zing bawk. Thu ṭhalo le mawilo tak tak hmangin hlasam a phuok khum a, an lawng hotu chu an sam khum hlak bawk a nih. Hla phuok hi a piengpui thiemna rêng a lo ni awm.

England pana North Atlantic tuipuiah an intawl lai zingin March 1748 zânkhat chu, Ninevi khawpuia tira um Jona tlanhmangna lawng angin an chuongna lawng chu pil el thei dingin tuifawn le thlipui rapthlâktakin nasatakin a hung nawt a. Newton chu a sinthaw hun hmang zoa hadam dinga a pindana lo inlawi an ta a. A sinthawna hmuna a ai hung awtu chu thlipui chun tuiah a mût tla dai nghâl a. Tuifawn le thlipui chu a hung nasa deu deu a, ṭitna le inlauna’n an lungril a tuom a, an nungchang a phawklêk a, tukhawm hadam thei an um ta naw a, sawl leia chawl thei khawm an ni bawk nawh. An lawng chu thlipui chun a mut hêm sawk sawk a, a mût khup vâng vâng a, tuifawn thlâng anga lien le insang intêl tep tup chun a dit tawk tawkin a sawi a, a the lêng zawt zawt a, a sawi dar ṭêp ṭêp a, a sawi pil vâng vâng bawk. A sunga chuong hai chun a mût khup nawna ding le a sawi pil nawna dingin an theitawkin ṭhang an lâk a. An thil phurhai an peithlâk a. Sietna le thina chu an hma le hnung, an sîr le vêla huol vêltu an chunga tlung thei zing a nih an hmuin, dam dân ding ngaituoin ṭhang la hai sienkhawm beisei ding an hmu naw leiin an bei a dawngin, an thla a phâng a, an lungngâi êm êm a nih.

Thlipui le tuifawn chu darkar iemani têl zet an insuolpui hnungin an lawnga chun the dawk seng loin tui a hung lut rawn deu deu pei bawk a, pil el thei dinga an um chun Newton beidawng vawrtawp chun Ringtu sungkuoa seilien a nina a sungrilah a hung in lang a. Tuifawn nasatak karah lawng mawnga lo in bawr bawr Isu, a ṭhuoihruoihaiin thlaphâng taka an kei tho angin, Newton chu “Kan theitawpa kan thawna hi a ṭangkai naw ding a ni chun, Lalpa kan chungah i lunginsietna hung suklang hrâm raw aw” tiin a ringnuom lo Pathien kuoma chun tlawm le inphahnuoi zawtin a hung khêk suok hiel el ta a!

Lunginsietnaa sip kona rawl ngaitu le dawntu chun lunginsietna a suklang pêk ni ngei a tih, tuipuiah bohmang loin an him pha tah a nih. Chu taka inthawk chun John Newton chu mi piengthar a la’n ti chie nawa chu mi inthlakdanglam chu a ni ta hrim hrim a nih.

Kar hni hnunga chun an lawng insawp deu nung siin him takin Ireland an intawl tlung ta a. A thlaphâng tawpkhawk laia lunginsietna ngêna Pathien a kona rawl chun a lungril a maksan thei naw a, amaah a châm zing a. A suolnahai, a khawhlonahai, a ritlonahai le Pathien a hrilsietna po pohai a ngaituoin, Pathien lunginsietna chang tlâk a ni hrim hrim am a nih? ti dâm a sungrilah an dawn vêl a. Sandamna lem chu iengtin tawpin am chang thei a ti aw tiin, tlin lona nasa tak neia inhre siin, Pathien a mamaw zie hre bawk siin a sungril a buoi ta êm êm a. Sungrilah ruokna a nei ti inhre pum zingin lawnga chun Bible le Pathienthu inziekna bu (Christian Literature) hai a hung tiem ṭan ta a. Pathien hmangaina chu a mihriem ngaidân ang a ni naw zie hung hrein, ‘Hmangaina Mak’ a ni zie hai hung hre suokin, March ni 27, 1948in England an intawl tlung meu chun Isu chu ringna nasatakin ‘a Lal le a Sandamtu’-in a hung pawm thei ta a. A dam sungin hi ni hi ni pawimawa ngaiin an ser hlak a nih.

Nunthar a hung nei ta ngei, sienkhawm a hun laia an ngaidân angin suok man le zawr chu thilṭhanawah a ngai naw leiin suoka sumdawng chu a la sumzawm pei a. Amiruokchu a lungril ngar em em kha Pathien hmangainaa sukzawi a ni ta tlat leiin a suok phur vêl hai chu lunginsietna a hung nei ta tlat bâkah, a ngaizawngnu, a hmangai le a thlakhla bek bek Polly leh an innei ta bawk leiin, inzin san ding hi harsa a tiin a peinaw ngawi ngawi hlak bakah, a hrisêlnain a zo ta naw leiin suok phura inzin chu kum 30 a niin a chawlsan tah a nih.

”Lalpa’n thilṭha a mi tiem tah,/A thu ka beiseina;/Ama ka phaw le rochan hlu,...”:

Liverpool-ah “tax collector” sin thaw pum zingin Pathienthu hrechieng nawk zuol a nuom leiin ma khâta inzîrtirin Latin, Greek le Hebrew a’nchûk a, Theology a bî ngawr nasa a. A nuhmei leh kohranah an inhmang nasa bawk. Pathien lunginsietna le hmangaina zâra taksa le a bîkin thlaraua hamṭhatna le damna a dawnghai chu a lawm êm lei le ropui a ti êm leiin midanghaiin dawng ṭhel hlau an tih ti chu an lau leiin Pathienthu khêksuokpui tak tak dingin kohrana rawngbawltu nghet ni a nuom ta em em a.

Rawngbawltu nghet ni dingin vawitamtak hnawl a ni hnungin, Church of England chun Puithiem (Priest) dingin 1964 in a ‘Ordained’ a. Rawngbawlna sin hmasatak thaw dingin Olney-ah an tir tah a nih. Suok zawrtu a ni laia mi rilo em em, a kuoma um taphawtin an nghawk ngawi ngawi ni hlak sienkhawm, ‘mitin ta dinga chanchinṭha lawm um bêk bêk’ a khêkpui hnung ruok hin chu, a hmu le a hril phâk taphawt mitinin chanchinṭha chu hrehai sien a nuom leiin a kohran enkawl chau ni loin mitin hi a ngaipawimaw a, a ngaisak em em a, chuleichun mitinin an ngaina em em nawk sawng ve ta a. A kohran inangpui ni lo, kohran danga rawngbawltuhai chen khawmin an ngaina tah.

Thuhrilthiem le thuziekthiem taluo ninaw sienkhawm a sinah a lung a lût a, an pêkzo êm êm a, a kohran enkawla mîhai nunah Pathienthu tunghet tumin zaidawtak puma ditsak le ngaituo taka a hril hlak leiin ngainat a hlaw pha a. Suola an hmangna dâm, thlema a um nasatziehai dâm le chutaka inthawka Pathien hmangaina’n a ṭhuoisuok dânhai a tawnhriet ngei chu Pulpitah a sermon pui hlak a. Kohran mipuiin chuongchu an hrietin an hlimthla tak tak amaah hin an hmu niin an hriet a, a thuhril an ngainuom a, a bula hin an tlangnêl nawk zuol a, Pathien kuom tieng mi tam tak a ṭhuoilût pha hrim bawk. A thiltum tak chu Pathienthu hmangin mi lungril ngarhai suknêm a, lungril nahai sukdam a nih, a ti hlak bawk.

Pathien khawmin Newton hi a hmang nasa ngei a nih ti a chieng a, ama zârin Olney-ah Pathien ngaitu le Pathienthu ûksaktu khawm an pung deu deu a. An thlarau dangchârna le Pathien an beiseina suksip dingin an kohran hun hmang dân pangngai chu an ditkhawp ta naw a, ṭawngṭai inkhawm hun an buotsai thar hiel. Naupangtehai khawm a ngaituo leiin annihai hrietthiem thei dingin Pathienthu lekhabu a ziek bawk.

Olney-a a um sung hin hla tam tak a phuok a. Chuong a hlahai chu 1779 khan lekhabua siemin “Olney Hymns” tiin suksuok a nih. Hla 280 a nei. Hieng a hlahai lai hin, khawvêl pumpuia Kristienhai lungrilah a hming thi ta loa a hring zingna ding, ngainat a hlaw zingna ding, hla ṭha bîk zuol, hla hring em em 3 a um a, “Amazing Grace” (Hmangaina mak), “Glorious thing of Thee are spoken” (Nangma thilropuihai an hril) le “How sweet the name of Jesus sounds” (Mizo chauin a um, Mizo KHB no 69) hai hi. ‘Hmangaina mak’ le ‘Nangma thilropuihai an hril’ hai hi ei nihai chen khawmin ei isak nghawk theinawhai chu an nih. Hieng hlahai hi ei sak châng chu Pathien hi einiah, ei sungrilah a hung hnâi bîk zuol angin ei hriet a, a ropui a nih. ‘Nangma thilropuihai an hril’ lem hi chu a lêngkhawm thlûk ei nei sa bawk, ei sak nghawklo, ei sak châng suktawp intak ei ti bêk bêk a ni hlak.

“Hmangaina mak, rimawitak chu” ti hi a hming taka a hmang chu “1 Chronicles 17:16–17, Faith’s Review and Expectation” a n’a, a tlar hmasatak “Amazing Grace, how sweet the sound” hi ei hrietlarna hming a hung nih. Kum 1773, January ni 1 nia a thuhril le inzawma a phuok a n’a. A nunhlui le hringnun (diary) thuhai, phulo le thlaklo inti ngawi ngawi pum zinga Pathienin a lo ṭhuoi dânhai po po le Pathien hmangaina inthukzie thuhai a hril besana a phuok a nih.

“Nangma thilropuihai an hril” hi Newton kutsuok ropuitak le hlimumtak niin an hril hlak. Pathien hmangaina le lunginsietna zara hmatienga lawmna, hlimna, ropuina, mawina, himna, muongna, hringna le lawmman ei la dawng ding hai po po beiseinain a mi thlîrpui leiin hadam a um a, lungril le thlarau a chawm a nih. “Chatuon lungpuia innghat chu,/Iengin am sukhning a t’a?/Sandamna banga inhuon chu,/Hmelma ha’n do thei naw nih.”

”Mit varna ka hmu tah...Hmangaina mak min chuktirtu,..” Politics chu tosan a nuom lei khawm a ni el dîm, a piengthar hnunga a Suok phurhai lunginsietna neia lunginsietna mit vara a hung en ṭan ti bâk kha chu Suok phur a chawlsan hnungin a hrilzawm vat ta naw hrim hrim a. Kum 34 zet a tosan hnungin, ‘Hmangaina mak, rimawi tak’-in sungril mitvarna a pêk a, sungriltaka midang hmangai thei dinga an chûktir a lungrila turtu chu ip dingin a sungah a nam phûm zo ta hlawl naw a. Suokhai chu lungsiet an um zie, an hringnun rinum zie le ‘Hmangaina mak”-in a hmangai ve tho mihriem ve tho an ni leia insuo zalên ding an ni zie khêk suok puiin kum 1788in lekhabute (pamphlet) a sutsuok a. A to sawt taluo leiin ngaidam an hni nghal bawk a nih, hi lekhabua hin.

A lekhabute insuo hi zawr a fe em em a, sut nawn nawk a ni nghâl a. Britain a MP hai a pêk chit bawk. Parliament-a Suokhai insuo zalen dinga hmalatuhai laia hotu William Wilberforce chu a ṭhangruolpui a hung n’a. Parliament chun Slave Trade Act, 1807 chu hung ‘passed’-in, Suokhai zalenna darpui ri chu, thil ropuihai an hrilna ‘Zion kan Pathien khawpui’ a pan hma chiein a la ngai hman a nih. Hmangaina zâr chaua a thiltum chu, sukpuitlinga um a, a puitling hun hmu theia a um chu a lawmna le a hlimna a va’n sang awm ngei.

Chu nêk hmana a lawmna ding chu suol tuipui inthûk taka pil hmang ta hnung, ṭhuoi suok le hmu suok nawk khawm beisei ta loa inhmang ta hnung, ‘Hmangaina makin’ hung zawngsuokin, a hung sandam dâm. Bohmangnaa pil bo hmang sawng lo a, hmangaina’n hung zawng suok a, vânin tieng an tlun lem dâm. A sandamna chau khawm phulo le tlinlo inti em em kha sandam chau ni loin, chu ‘Hmangaina mak’ thu chu puong dartu le a rawngbawltu hung ni a, mi bohmang dang tam tak sansuok dinga sin pawimaw a la chang thei dâm hai hi a lawmna ropui chu ni ngêi a tih.

“Lalpa zion khawpuia chun, Lungsietna’n min ṭhangtirin;” “Zion nauhai chau naw chun aw, Lawmna tak an nei naw ie.”

Khawvêl hausakna hnawt ngar ngar lo nisien, a hausakna leiin a hun laia mi hai ngai ropui a lo ni pal khawm nisien, John Newton hi khawvêlin theinghil tâng a t’a, lo um hlak a nih ti khawm hre ta bawk naw nih; sienkhawm thiṭhalo le suolnaa khawvêl hausakna le ropuina hnawt bansan ngamin, ‘Hmangaina mak’ chu chelin an thlawnpui zing lem leiin, ‘Hmangaina mak’ neitu chun sukropui thar peiin, Kristienhai le Suok zalên ta hai lungrilah ngainat thar ni pei a t’a, thi ta ngai naw nih.

Ziektu chanchin

Tv. J.L Infimate hi ziek mî le tiem mî tak niin, thusep le samhlâ (poem) tam tak khawm Social Networking hâi lo ziek ta hlak a nih. Thusep le Samhlâ a ziek hâi hi a blog-ah a hlulût zie bawk hlak a, a tiem nuom hai chun a blog, fimate.blogspot.com khawm visit pêk thei zing a nih. Tu hin a sûnghâi leh khawmawi, Tuițhaphâi-ah an khawsa mêk.

Ṭobul, Volume III – Issue No. 01, Thlaphal 2025 – Thlaphur 2026. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.

Comments