Cultural Ideology le Milem Biek Hin Ie’m Inzawmna a Um? Bible-in Ieng Tin am a Hril a?

Cultural Ideology le Milem Biek Hin Ie’m Inzawmna a Um? Bible-in Ieng Tin am a Hril a?

Dr. L. Robert Varte

Milem biek thu hi Bible a inziekna a tam a, mihriem hai hin ei lungrilah Pathien nêka ei ngâipawimaw lem ei nei pha pha milem bie ei nih tiin a ziek a nih. Hi thu hi Bible-ah inziek a nih. Tienlai khan milem (idols) hai kha kuta siem annawleh, siemfawm thil hai an ni a, milem biek tî hi hmu thei thil le hmu kher lo thil ei hmu thei nawhai khawm, Pathien nêka ei lungrilah ei ngâithupui le ei ngâipawimaw hai khawm milem biekna-ah hril thei a nih.

Chuonghai chu sum le pai, mi le inlâichinna, (relationships), mimal le hnam ei fepui dân (cultural ideology) hai khawm Pathien nêka ei sie insang le ngâipawimâw lem pha milem Pathien-ah an hung inchang hlak a nih.

Hi thu ei ziek mek a hin Bible in ieng tin am milem biekna hi a hril fie a, tî hei en ei tih. Chun, tulai khawvêlah ieng tin am hi milem biekna hi ei lak a ti le ei ‘tribal identity’ le hnam le ‘cultural identity’ hai chen khawm a her danglam dân hai hei en ei tih.

1. Milem biekna Bible a a hril hai:

Lung le lung kermâwi hai khelah Bible a hin milem biek le lung kermâwi Pathien anga biekna a hril hi idolatry tiin an ziek a. Chu umzie chu Pathien tak biek nêka Pathien lem biek hai a hril a nih. Thuthlung Hlui a khan Israel hai kha hieng lung le milem siemfâwm (idols) hai biek lo dingin a nawn a nawnin hril an ni hlak thu ei hmu.

i) Thuthlung Hlui a milem biek lakah infûina
Exodus 20:3-5 a khan Pathienin ‘Keima naw chu Pathien danghai hrim hrim i nei ding an nawh.” tiin ziek ei hmu a. Hi thupêk hi Pathien in Ama chau be ding a phûtna le milem (idols), ieng milem khawm ni sien, Ama neka ngâipawimaw le lungril pêk lo dinga a tina a nih.

Israel hai history a khan Judahai kha rângkachak lem, bawngte lem, Baal le Pathien lem an lo biek nawk hlakin, Pathien tak le an thutlung an lo suktan bawk hlak a, chû châng a chun lovin âwkin an lo intang nawk hlak a nih kha.

Tirko Isai khan hieng hi a lo hril reng a nih, “Tû lêm mi hrilkhiin, tu tluk ang chau âm in mi ruot ding a n’a? Mi Thienghlim chun a tih. Chung tienga khin in mithai hang inlên unla, en ta û, khienghai khi tu siem am an n’a, Ama chun indawt peiin a ṭhuoisuok hlak a, an hmingin a ko seng hlak a; a hrâtna nasat lei le, thilthawtheina tienga a hrât leiin pakhat khawm kim naw an um ngai nawh.” Isai 40:25-26.

Hi tak a hin Isai khan Pathien chau hi Ama khatin, iengkim siemtu a nih a, Ama chau chawimawi a phû a, mihriem siemfâwm milem Pathien/idols hai po po hi Ama lakah iengkhawm bûk an tling naw tiin a hril a nih.

ii) Thutlung Thara milem biekna
Thutlung Thar a hin idolatry/milem biek ei ti hi thlarâu le moral tieng deu pang a kâwk ta a. Paul-in 1 Korinth 10:14 ah “Chuleichun, ka dittakhai, milem biek hi tlânsan ro” tiin a ziek Ringtu hai chu thil iengkhawm lo ni raw seh, fak le dawn thil, social status, inlâichinna thil hai khawm Pathien neka ngâipawimaw lem thlemna lakah fîmkhur dingin an fûi mawl mawl a nih.

Paula chun a hril sei peina a chun hieng hin a ziek a, milem biekna chun moral nungchang sietna an tlung thei tiin, Efesi 5:5 a hieng hin a ziek a nih “Inngaihmang le mi inthiengnaw le mi duâm hrim hrim chun, (mi duâm chu milem betu a nih), Krista le Pathien rama chun chan hrim an nei nawh ti inhriet hle si a.”

Paula-in Kolossa 3:5 a chun ““Chuongchun, in taksa pêng, hnuoia um hai sukhlum ro, inditna dâm, inthieng nawna dâm, hurna dâm, châkna suol dâm, duâmna dâm hi, duâmna chu milim biekna a ni si a” tiin a ziek a nih.

Paula hin ei lungril ditzawng hai duâmna, châkna suol, khawvêl ropuina hai hi milem biekna ah an chang thei, Lalpa Ram le Felna nêka ei ngâipawimaw le ei ngaihlu lem pha pha tina a nih.

2. Milem biekna thil hmuthei thil hai khelah
Bible-ah a mi’n chûktirna a chun milem biek hi hmuthei thil biek el hai a ni naw a. Thil iengkhawm Pathien neka ei ngâipawimaw lem pha milem a’n inchang hlak a nih. Hi hi ei thil neia hai, ei ngaituona hai, mi le ei inlaichinna (relationship) hai, le ngaituona (ideas) hai chen khawm an ni thei a nih. Tulai society a hin milem biek ti hin hieng hai khawm a țhangsa a nih:

i) Sum le khawvêl thil hai:

Isu Krista khan sum le pai lakah fîmkhur taka a țitum ziena hai vawng tlat dingin a mi’n fui a nih kha. Matthai 6:24-ah “Tu khawmin hotu pahni rawng bâwl kawp thei naw ni hai; pakhat theidain pakhat dit an tih, annawleh, pakhat ṭanin pakhat hmusit an tih. Pathien le sum rawng bâwl kawp thei nâw ti nih” tiin ziek a nih. Poisa sum hmangaina le ngainatna hi duâmna, hâusak nuomna hai hi khawvêl a milem biekna a nih.

ii) Mihai leh ei inlâichinna
Midang leh ei inlâichinna țha (good relationships), entirna’n, sûnglekuo kar, pasal nuhmei kar le business or partnership hai khawm Pathien tieng nek hmanin hiengah lungril a thlâkhlâtakna le lungril po po ei pêk chun chuong thil hai chu milem biek le thuhmun an nih.

Isu Krista “Tu khawm a nu amanih, a pa amanih keia nêka hmangai lem chu, ka mi ni tlâk a ni nawh; tu khawm a naunu amanih, a naupa amanih keia nêka hmangai lem chu, ka mi ni tlâk a ni nawh” tiin Matthai 10:37 ah a ziek a nih.

iii) Hnam le chi le kuongah ei nina
Pathien hin ei hnam le chi le kuongah ei nina suong a khap a ni naw a, anâchu Bible in hnam ah ei nina annawleh ei mi le sa hai ngaina bîk le ei inlaichinna chu Pathien ah ei identity/ ei nina nêka ei ngâipawimaw lem le ei sie insang a’nthawk a fîmkhur dingin a mi tî a nih. Galati 3:28 ah “Chutaka chun Juda mi an um thei naw a, Grik mî khawm an um thei bawk nawh; chu taka chun suok an um thei nawh a, suok naw khawm an um thei bawk nawh; chu taka chun nuhmei le pasal khawm an um thei nawh; Krista Isua chun in rêngin pumkhat in ni si a” tiin ziek a nih.

Ei hlûtna le ei țangkaina/purpose chu ei hnam le mipui um khawm group pakhat ah chau ei hmu chun, ei hnam identity khawm milem biek anga siemna lam lakah thil țîum tak ei inchangtir thei a nih.

Hihi khawm hi Krista hmangaina ni ta lova, hnam le ei hung insiengna suonlam a ‘tribal unity’ chu Krista a unity neka pawimâw lema ei sie pha milem biekna hringnun lam ei lo hraw ta hlak a nih.

iv) Thilthawtheina, mi lungril influence thei le status: Hi khawvêl a hin mi thilthawtheitak ni nuomna le status insangtak nei nuomna hai khawm tulai modern khawvêla ding chun milem biekna chikhat a’n chang thei a nih.

Tulai social media-ah inlar nuomna dam, politics a power nei nuomna dam, mânî sin a hlâwtlingna insangtak hai dâm hin ei inring hmain Pathien hlatna le ei lungril po po Pathien tieng nek hmanin khawvêl thil haiin a mi lo khal thei hlak a nih.

3. Tribal Inthuruolna le Milem biekna:

Tribal unity/ei hnam chipui hai kara inthuruolna hi ei renga ei identity leh inzuol khawp el a, Bible-ah mâni hnam bing kara inthuruolna a ngaipawimâw lai zingin, Kristaah ei inthuruolna neka lien lema ei hnamah inthuruolna chunghnung lema siena lungril nei lakah fîmkhur dingin a mi hril a nih. Kohran hmasa hai khawm khan hieng ang hin an lo tuok ve a nih. Thilthawhai 15 a chun, tirko hai khan Gentel hai khan Juda hai dân (sertan) an zaw kim a țûl an lo tî a nih, an ni anga an pawmna ding chun. Hi unity/inthuruolna hi ringna hmunkhat Krista-ah nei lem leia inthuruolna um ding lem a nih, mâni hnam le chi bing, khuo le tui a ei identity/nina nek khawmin.

Tulai changkângna khawvêl a hin, hnam a ei inthuruolna, ei hnam identity ei suokna ram lei, chi le kuong lei le politics lei khawm ni raw seh hieng hai hi awlsam takin milem biekna an lo inchang thei hlak a nih, lungrilah ei sie le ei ngâipawimaw tak an hung ni chun. A țhen ta ding chun mâni culture le hnam a hrât lem nuomna leiin, ințhena le intheidâna hai chen khawm a râ suok hlak a nih. Hi thu a hin ei Bible in uor taka a lo hril rawp angin, ei inthuruolna chu ei hung suokna ram, ei hnam le chi bing bingah ni lem lovin, Krista a’nthawk ani lem ding a nih.

Paul inchûktirna Filipi 3:20 a chun ei nina chu vân mi ei nih ti kha a mi hril nawn nawk a nih. “Eini chu vân khuo le tuihai ei ni si a. Sandamtu Lal Isu Krista hung ding chu ei nghâk zing a nih.”

Khawvêl ei um sûnga ei identity, tribal, politics, culture background hai po po hi, thlarau a ei identity Krista ah eini na chu a chunghnung lem ding a nih.

4. Iengtinam milem bieka hi hne thi ei t’a? In surrender dinga fielna

Bible-in milem biek lo dinga a mi tina hi warning el nilovin, Pathien a iengkim a iengkim a intuklûtna nun hmang dinga a mi kona a nih.

Rom 12:1 a chun ringtu hai chu “Chuongchun, unauhai, Pathien lunginsietna lei hin inthâwina hring le inthieng le Pathien ilâwmtlâk ni dingin, in taksa chu inhlân dingin ka ngên cheu a nih; chu chu in rawngbâwlna âwm hrim a nih” tiin ziek a nih.

Milem biekna lakah nun hnena chu Pathien dit dân anga lungril inhlanna nun a nih. Thil iengkim chungah Pathien tieng lungril pêk lemna nun nei chu.

Ei nun a ngei khawm, milem biekna lakah invengna chu ni tin ie’m a nih a lungril a ei ngai pawimaw tak le ei nuom tak hai anawn a nawna inen chieng hlak ding ei nih. Pathien leh ei inlaichinna neka chel nghet lem ieng thil am ei nei a? Ei nuom zawng le ei ditzawng thil hai a um am, Pathien thupêk zawm neka ei zawm nuom lem hai? Bible chun hieng thil hai hi hre chieng a, Thlarau Thienghlim thilthawtheinain Pathien kuomah intuklût/in-surrender ding an nih.

Thu kharna:

Thil iengkim chungah Pathien a pawimaw tak a sie dinga kona. Hi kawngah hin Bible hi a fie êm êm a, iengthil khawm ni raw se hmu thei le hmu thei lo khawm ni sien nina inlâichinna hâusakna ei hnam/tribal identity- hieng po po hi milemah an inchang thei a nih, ei hringnunah Pathien nêka hmun ei pêk rawn lem chun.

Bible-a thulâimu chu Pathien chau hin ei châwimawina le ei lungril po po pêkna dingin a phu hlieu hlieu thu hi a ni a. Milem biekna hai hin hi thutak, ei identity, ei nina hrim le ei dam sûngah ei thaw ding tak chu Pathien anthok cho a suok anih zie hi ami’n theinghiltir hlak a nih. Hi khawvêl a hin lungril la hmang thei thil tam tak an um a, chutaka milem biekna lakah fîmkhur dinga inchûktirna hi tienlai Bible a mi hai lai ang charin tulai khawm a la ni zing a nih.

A ram le felna zawng hmasa phawt dinga Matthai 6:33 ah a mi hril angin, ei lungril hai Ama dit zawng leh inmiltir a, iengthil khawm ni sien, țha le mâwi anga inlang khawm ni sien, Pathien neka pawimaw lema sie nuomna lungril nei ding lakah ei inveng fîmkhur a ngai tak zet hlak a nih.

“Miin, “Pathien ka hmangai,” tiin a unâu theida si sien la, ama chu khêlinhlip a nih; a unâu a ihmu zing ta hman a hmangai naw chun, Pathien a ihmu ngai naw chu ieng tin am hmangai thei a t’a?” 1 Johan 4:20.

Hi chang hin Pathien hmangaina tî le mihriem hmangaina lungrilah țhe thei țhak lo, inzawm tlat inlâichinna ei hmu a nih. Johan khan Pathien hmangaina indiktak chu midang hai ieng tin am ei hmangaina a’nthawk chieng takin a’n lang a lo ti a nih. Ei hmu hai ngei mihriem hai khawm ei hmangai thei naw chun, ei la hmu lo Pathien ei hmangai ei tih hi a’n dik chi di’m? tiin zâwna a siem a nih!

Ei ringna a thudik le lungril indiktak put dinga ko ei nina a hin Pathien hmangaina indiktak chu ei kâwl le kienga ei unâu hai, a bîkin ringna a ei unâu hai ei hmangainaah a’n lang ding a nih.

Hi thu hi hmangaina ei tih pha hin, lungrila feeling le hlatak a um Pathien hmu thei lo kuomah ei suklang el ni lovin, thilthawah mihai leh ieng tin am ei cheng hmun khat a, kohran le ei community-ah ei suklang hai hi direct-in Pathien leh ei inlâichinna inkhina indiktak lem chu a nih.

Ziektu chanchin

Dr. L. Robert Varte hi Institute of Physiology and Allied Science (DIPAS), DRDO, Delhi a Scientist ‘E’ ni lâi mêk a ni a. Tu hin sipai țha bîk hieng Rapid Action Force, CRPF le SPG hai le Personal Protective Ensembles (PPE) and anti riot gear changkâng tak siemna kawngah thawk hmunkhat zing an nih. Intellectual property le inzawmin Dr. L. Robert Varte hin international patents pali (4) le national Patents pathum (3) lâi a lo nei ta bawk a, researcher țha tak niin lekhabu le paper khawm țhahnem tak a lo suksuok ta nghe nghe a nih. Kum 2021 khan “Scientist of the Year 2018” le “AGNI award for excellent in Self reliance” khawm DRDO Technology Day 2022 khan lo inhlân a ni ta bawk. Ama hi ziek mî tak khawm nî’n Hmar țawngin Article hai tam tak lo ziek tain Delhi Thurâwn le palai (Shillong KȚP issues) a hai khawm tam tak a lo ziek ta bawk. Ama hi tu hin local chairman, Delhi EFCI sin chellâi mêk a nih. An sûngin tu hin Delhi-ah an khawsa mêk.

Ṭobul, Volume III – Issue No. 01, Thlaphal 2025 – Thlaphur 2026. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.

Comments