Tlângram Nun Mawl Kha
Upa L. Thanzam Pulamte
“A boruok a’n nêm si, a tlângpui a’n hawi bawk si, Zokâi thlifîm damte’n a hrâng vêl a. Pâr rimtui lêngin fiertui a luong a, Kan tlângram hring le hriem tinrêng lâwmna” (T.Khuma)
Tlângram nun hlutna le a’n hawizie inzâwt ding hin tlângrama seilien le tlângram boruok intem tahai naw chun hril a harsa deu el thei a, phâiram le khawpuihai nêkin hlutna insâng tak a nei a, chu chu suma inchâwk sêng ruol a ni bawk nawh. Chuleiin, English ziektu hmingthanghai khawmin tlângram nun le khawsâwt thu ziek ding chun tlângram hmun, hmunre le boruok inthieng an pan hlak an lo ti hrim a nih. Tlângrama chu boruok a thienghlim bîk a; thlifîm le tui khawm a thienghlimin a dawngtu mihriem nun chen khawm khawpui laka chu a thienghlim bîk rieu hlak. Tlângram nun chu rimsi taka kâwl nisa suok zuia sin thaw ni hlak inla khawm khawpui boruok rik tak hnuoia khawsak insâng lem hai kha ei inhnar bîk ngâi naw a, ei khawsakna zir ang peiin hlimna le lâwmna ding ei boruok tawng ang peiin ei hmu thei hlak kha ei vângneina a nih.
Tlângrama pieng le seilien, ei tlângram nuna a thlâ châm sawng, ei mi dâwnril, zâipu le ziektu suongvâwr, pielrâl risâng mi kâisan tah, Pu L.Keivom IFS (Retd) ngêi khawmin a lo hriet chiengzie a lo inzâwt suok, “Kan tlângram mâwi hring dum dûr hi, Lêntu sâwl thing tin an vul chiei, Thlîrin a mâwi sâlung a âwi, Zo thlifîmin damte’n mi thâwi“ tia a lo inzâwt hi a bung le châng tin hin Tlangram nun a suklang thei vawng a nih. Tlângram ei ti hin eini chu ei mitthlaa ei hmû tak chu Hmar Ram ei ti hi a ni deu tak hlak a, a tlângtluon hin ram hringin a bâwm suok deu vawng a, enna tieng tieng “Thlîrin a mawi salung a awi“ a lo ti ang rêngin lung a damin hâ a dam sawng sawng hlak a. “Ri hawk hawkin ruom tin zuiin zâi hla an rem Zotui thieng ha’n“ a ti dâm hi a’n fûkin a mâwi tak meu a nih. Hieng ang ram hring hnuoia hin vadung tui luongin inri ham hamin an luong a, tui luong rihai zâihla rem anga a hei inzâwt dâm hi chu a sukmâwi zuol tak zet a nih.
Tlângram lo nei dan: Tlângrama fâk le dâwn ei zawng le ei innghatna tak chu kum tina lo a thara nei hi a ni deu tak a, kum bula inthawkin lo vâtin ei ṭan a, lo vât kha sâwl um hle sienkhawm lo vât riek dâm kha a lo inhawi thei a nih. Zân huna tuolmei sêmin tlangvâlin an ngâizâwnghai ta ding Khâwthei mâwi thei ang taka siemin, Lênbuongṭhuom zie an ker a, puon kawl hmangruo chikim an buoipui a, pâpuiin ṭu râp ding an chêk a, inrinni inlâwi hun ding nghâkhlâin zân an tiem an tiem el hlak a. Lo vât zo chun chapchâr ti a ni hlak a, Chap a hung ṭâwl hun Thlaṭâu ni 15 a inthawk hin lo râw a hung ni hlak a, lo râw zo hi Ringmû ei ti hlak a, chap a kang fâi nâwhai inthielfai(Hmangkhâw) ei ti hlak a, hmang khâw malam hin nupuiiin thlâi chi an thlâk nghâl a, hmang ei khâw zo hin kum khat sûnga loa nisa lum le ruo a sûr chânga châwlna le riekna dingin ṭu ei bâwl hlak a. Thlatûn thla a hung tlung chun butû a hung hun ta a, butû hi harsa sien khawm tiena Pi le Puhai khawma lâwm ruola BUTÛKHUONGLÂWM thaw a, hla le an lo thaw hlak angin ṭhangtharhai khawmin lâwm ruolin an thaw zuipei a, hun inthlâkpeiin sin thaw hlâwk lem dânin hlo thlo malamin bu an hung tu nâwk pei ta a. Hienga anga thaw hin chu bu tû malamin hlo hrâm thlo an hung zo sa nghâl a, Bu tû zo chun hlo hrâm thloin a hung zui a; dân narânin hlo thlo chu kum khata vêl thum bêk an thlo hlak a, (Hlo thlo hril ta si chun, ruol kima lâwm lungruola hlim laini hai kha inzâwt sa chî a lo ni nâwk hlak. Sâwlumin lo harsa deu sien khawm zîng tieng tinhmuna lâwmnu lo nghâk a, lâwmnuin Fê-êm a tuthlaw le bufun phura titi malama ṭuon rel lai ni dâm, lo lai tuthlawa fanghma in zelpêk lai dâm, khaw inlawi hmasa lem lemin hrâm chunga Fanghma insie pêk dâm, tuiûma tui indâwntir lai dâm kha dâwn kîrin mitthlain an la pângngai zing chu tie). Fâk khawp hmun ding lo lien hun tâwk chu vêl thum thlo zo chun Bû khawm a hung ṭha ta hlak a, hlo khawm a’n ṭhang hrât naw deu ta hlak leiin hlo thlo zo hun a hung tlung ta hlak a. Thlaram thla hin chu hlo zîk a kîr ta hlak an lo ti angin bû khawm a hung ṭha ta hlak a, a vânglai a hung tlung ta hlak leiin FAVÂNG an hung ti ta hlak, Fa chu bu tina a ni a, Bu ṭhat vanglai an tina a ni hlak.
Favâng boruok: Fûrpui hnuoia mise le ṭhangṭhamhai hunbi a lo inkieng ta leiin boruok khawm a hun inthlâktlengin a hung inhawi ṭan ta hlak a. “Rengchal Ûleu favâng âwiin an kîu vawng vawng lênglâi phâmin“ a lo ti angin Rêngchal le Ûleu haiin favâng âwia rimâwi remin Thlaram thla var hnuoi a Khuongbâi rêm tâwmin a hun inpâm êm êma rimawi a rem laia lungkim taka mi uhai le lênglai hun dâm kha chu hril khi ding dang hnuoi rama ding chun a vâng ang reng ie. Vâl lunglênghaiin theihlê, hna mût le Perkhuong nâwta inbu hlar hlara mi ûhai hriet tâwk chaua keilet zâi sak rihai dam kha a ri an la pangngai zing chu a nih. Thla var hi tlângrama ding chun a hlu tak meu a, phâirama ding chun electric var hnuoia thla var hin hlutna a nei tlâwm bîk a, chuleiin tlangrama chu a chîn a lien ta dingin thlavar hi a hlu hle a nih. Favâng thla var hnuoi hi chu nâupang inhnel nuomhai dinga hun hlu, nunghâk tlangvâl hai ta dinga hun hlu bîk a ni zie tlângram nuna inthawka inzâwt suok ngei “A hung suok Sawrthlapui thangvân a, Ruol tin zalênghai lung lâwmna, An pawmlâi dîhai buon ang pawmin, Ngûrpui nun ieng hlim zâi an vâwr” L.Keivom, tiin a lo inzâwt suok hiel ang hrimin sawrthlapui hung var hin tlângram nun a sukinhawiin nun a sukhâdam tak zet a nih.
Bu sîk hun: Favâng âwllên sûngin Nunghâk chun puon khâwng le pat them hunin an hmang a, tlangvâl sin thaw ding hre nâw deu haiin sûn huna nunghâk puon khâwng lêngin hun an hmang a. Inkhatpa le pasal sin thaw mî deu haiin Lo tieng bu siena ding ṭû le riekna ding rabawk bâwlin hun an hmang a, buvûi a hung hmin ṭan chun Lo riek dingin an hung inthawk tân a, Sikul rûn a naupanghai exam zoin an nu le pahai le chun lo riek dingin thafân deuin lo tieng an pan sup sup ta hlak a. Rabawk zâua inthawkin zîng tieng inhma deu deuin Pâikâwng phurâ Kâwite châwin bu pârlâk an hung ṭan a, buchîlna, suorthlâk an lo siema hai chun bu chîl malam peiin a ṭhîl chu bupangah an thun pei a, a ṭhenin bu chîl nghâl loin ṭua an bil pei a, an sîk zo vawng pha leh ruol fielin bu chîl ni an hmang hlak a, ran dâm thatin far le zuor, tû le tê leh hlim takin hun an hmang hlak bawk. Hun a hung inthlâkpeia pârlâk nêka awlsam lema ngâiin phâiram thaw dan bu kuong âta hrîzâwla bu vuok khawm an hung chîng ve pei ta bawk. Bu sîk an hung zo chun bu thak a hung ni nâwk a, loa inthawka hla deua hin Sêklâwkna siemin an thak kâi vawng a; chuonga thaw peiin lo hla deuhâi chu thak lâwkna hmun hni hmun thum siem a ṭûl el hlak a nih.
Krismas: Chuonga lo tieng sin an hung inrêl chun loa riekhai chu in tieng an hung inlâwi nâwk a, bu sîk le thak hin hun a lâk sâwt hlak leiin sin an hung sukrêl hin chu Krismas a lo hnâi duok el ta hlak a. Thlasik lai a ni leiin lo riekna hmun nêkin khuo tieng chu a lo dei nuom deu bawk a, lo riek pâwlhai khuo an hang lût nâwk hin dei tiin nidang nêkin an inkhawr deu hlak a. Pathienni zîng inkhâwma an hang ṭhang ve chun Kohran ṭhuoituhaiin Krismas thâwlâwm le Siel kei dan ding an hung puong ṭan el ta hlak chun Kohranhai tha a hung fân ṭan ta hlak a. Tlângram Krismas chu phâiram ang a ni naw leiin tak chang bîka ngâina rieu ei nei hlak a. A kâr nâwk Pathienni zân inkhâwm a hung tlung chun Hall bâwl dan ding, hna phur ding, meipui ding zâwn le put khâwm dan ding le Sîzo la ding, bachikhâwm cho ding chen an hung puong ta chun a sukhnâi zuol ta khawp el a. Thâwṭanni zîngbu fâk khawpa Siel kei fe ding tlâwmngai an hang inngîr suoktir bawk a. Nuhmei naupang chun Siel kei tuok dan ding ngawt an lo hril ta hlak a. “Siel kei fehai an hung ie” tia khêk ri a hung um meu chu tinhmun tieng panin an tlân sup sup hlak a, nâupang hâw hâw ri le siel lua tlângsâm intâr bungin an hung sawm tung zet chun boruok a sukinhawi ta kher el. Tlângram harsatna rama chênghai chun Krismas hi thuomhnâw inthar theina huna lo ngâi a ni bawk leh tûng a lo um hrim a nih. A hun le ni a hung tlung a, a khaw nâwta ei lo tûng a ni bawk a, urlâwk zân a hung tlung a, Biek ina sûlhna chi dang danga lo cheimâwi hang hmu khan lungril a sukthar zuol a, Biek in tuola lêngkhawmna ding inhuonna sîra sâwlhna ngîr suoua meipui inṭêk uoi uoi lai kâra “Zân ril lâia Berampu Bethlehem phûla riekhai kha Van tieng thil ri’n a hung ṭhâwng, ngai dingin an thova” ti hlahai khan Krismas an lo sukmâwi thei a ni âw ! Biek in châwra Siel inthlung zing ta bawk leh, Zîng khuo a hung vara inkhâwm a hung hun meu chun mâni thuom ṭha nei ang tâwka inthuoma Biek in pan sup supa inkhâwm dâm kha a thuril man phâk nâwhai ta ding khawma a lo inhawi hrim hrim ie. ”Lal piengni kâwla liem hnung a hung suok nâwk tah, Bethlehem ngâina chul hnung , Pâr ang a vul nâwk tah”ti hai “Adam thla thim hnuoia intang a thuoi suok di’n tu’m hung tâng an ta,” ti a Nunghâk tlangvâl le nupui papui ruol hlim taka khuongpui, khuongte, seki le inri ṭhup ṭhupa ei hang sak dam kha chu a lo inhawi a ni aw! Krismas tâwp ni a hung tlung a, zân lêngkhâwm khawvara a zînga la hmang nâwk nuom pâwl induâm taka lêngkhâwm lâi hun kha ngai a um thei ngei ie.
Mithi in leng: Tlângram khuohaia mithi um chângin a khaw nâwtin fêlâi a châwl vawng hlak a, tûkhawm mâni sina inbûr an um ngai naw a. Nupui, Papui mithi In an lêng a, Tlangvâlin thlân an cho a, pasal naupangin thlânkhâr an put a, nuhmeitein bufâi an dâwl a, Nunghâkin thing dâwl le thlân tieng thingpui inlumin an inhmang a, a âwl hrim an um ngai nawh. Mithi in zân meng khawvar dâm kha sâwl umin lo harsa sienkhawm tlâwmngaina zedik le Vâl Upa inrâwina hnuoia lêng a ni hlak leiin inlêk le mit khama um hrim an um ngai naw a, ditthlang deu hai le inthungna a’n fuk châng lem chu khawvar hmêl khawm hre hman lo hiel châng a um thei hlak a, zân hni inzawm thei sien aw! ti châng a tam a, tar ṭâwmkâilo deu thi ding um nâwk ta sien tia fiemthu thaw châng a um hiel hlak. Âimeisersit: Sikula ruol hawn kim deu hlek hai leh, âimerser sita âiman ding hang rawt vêl dam kha chu a hun laia ding chun a lo inhawi thei ie. Sikul ṭîn inhma nî deu, Zirtâwpni chawhma chau kâi nia Sikul ṭîna âibuan/âihner lakhâwm a, meia ei hang râw phuora a rim innam vung vunga vadungte pana ruolkima fe malama thaw dan ding hril tlâng peia vadung ei pan a, vadung hnâra inthawka âi umna ding a-khân deunaa ei zuk inchie a, zân hung inthimin a tungin ei hung ve a, an lo chep fur lai hai dâm khan chu khâwlai khawpui le hmun inhawi dang ei hrietfûk bîk naw chu a ni hlak kha tie. Âi dû lei khawm ni lo a, ruol le inhnelna anga hmang a ni leiin inhawi ei tih hrim hrim hlak a nih.
Tlângram nun hi a hmuna chênghaiin a’n hawi le rinum dân tawnhriet hril ding tam tak inzâwt ding la um sienkhawm tûta ṭuma ding chun hi chena hin la hun hrî phawt raw se aw.
Ṭobul, Volume II – Issue No. 05, Thlahmur – Changer 2025. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.
Comments
Post a Comment