Lekhabu le Internet Khawvêl
Tv. John L. Pulamte
Khawvêl thiemnain a hung phur lût, technology (khâwl thil) tieng ei insâng deu deu a, lekhabu ei ngai hlutna khawm a tla hnuoi tiel tiel pei. Pathien tî lo phawt chu internet-a hin a lo um kim deu vawng tî thei hi a ni ta a, a ṭhat ruol ruolin ṭit khawm a um êm êm. Dam theina le thî dêr theina khawm a um si a.
Mi thiemhaiin internet-a lekha tiem nêkin, a lekhabua ei tiem hin hrietna a sukdet lem niin an hril. A ni ngei, lekhabu chu a tiem a hâdam lem a, mit ta ding khawmin a him lem bawk. Lekhabu tiem hin îmu khawm a suksuok awl a, îmu inhnikna dingin mi ṭhenkhatin an tiem hlak. Lungril sâwlna khawm a sâwk zângkhâi thei a, hlimna a mi pêk thei. Ei tiem ta sa inchik khawm a awlsam a, nuom hun hunah awlsam takin ei zawng hmu nâwk el hlak.
Internet ruok chu ṭangkâi hle sien khawm, lekhabu a lân zo nawna hi kawng tam tak hril ding a um. Mit a hâdam naw a, lekhabu anga tiem ta sa hai kha inchik el thei an’ naw a, tiem nâwk nuom khawmin zawng hmû vat vat a harsa hlak. Internet-a lekha tiem chu a buoithlâkna tam tak a um. Lekhabu tak angin lung lût taka tiem thei a ni ve naw a, mi chawkbuoitu tam tak a sûnga hin an um ṭeu a nih. Message/notification a hung inri ta chun en kâr nghâkhlâna khan lungril a mi kei pêng ta nghâl a, zuk en zawk ka ti ei ti leh, reply ngei ngei nuomna lungrilin a mi ṭhuoi hmang nâwk a. Ṭûl rak lovin call a hung marî leh, switch off puma tiem thei ni bawk si lo. Buoi- um deu el a ni internet-a lekha tiem chu. Zâwng hawn lâia fienriel ṭawngṭâina va nei tum ang leh thu hmun char.
Internet chu khêl le a tak inpawl a tam leiin, ring tlâk lo hi tam tak a um a, a tak le a lem thlier thiem khawm a’n tak. Lekhabu chu thu khêl a um ngai naw a, a bua mi’n an siem hrim hrim ta hi chu mi thiemhaiin fîp taka review (en dikna) an thaw ta sa dâm a ni a; ṭawng hmang le ziek dân kawnga ni leh, iengkim en fel vawng saâ induong a ni hlak a, ring a umin innghatna tlâk a nih. Internet ruok chu chuong thila chun a fihlîm naw a, innghat tlâk lo a tam.
Internet hi ṭangkâi vieu sien khawm, thabona a hring suok a, lekhabu hnîmhnâi pei khawm ei um ta mang naw a; Bible meu khawm tiem a hlaw ta naw deu deu pei. Internet/Mobile Phone ei uor hma khan chu inchûklâihaiin an lekhabu pumpui hi an tiem fâi rêt hlak a; ei hung uor china inthawk hin chu tiem ding le tiem lo ding bîk ei hung ṭhê hran nak nak tah. Exam-a suok ding, a pawimaw bîk deua ei ngai hai chau chu internet-ah awlsam deuin ei zawng suok a, exam-ah thaw ṭhat pha vieu inla khawm, ei hrietna a sukfamkim zo tâwk naw a, a khawhnungah competitive exam-a hai bâksamna ei hung nei ṭan ta tak tak hlak a nih.
Ka ngaituo hlak, ieng leia lekha thiem tam deu deu sîin, sawrkâr sin hmu hi ei tlâwm deu deu el am a n’a? tî hi. Position insâng tak takah ei invawr kâi a, competitive exam a ni phât leh, ei ṭil thla zo nâwk pei el hi chu lung nat a um. Tumrûna le tum tak takna hi ei nei zo ta ngai naw lei hi ni takin ka hriet. Sikula chu a lungril hrât deu hai chun, tumrûna nei bêk lovin division insâng tak taka khawm an inhlângkâi thei a; competitive exam an hung hmasawn phât, tumrûna ṭhang loa an thiemna ringawt, an exam result hmû ṭhat, hrietna ṭhing le hlui êm êm el ta khan a ṭhangpui thei ta ngai si nawh. Chu leiin competitive exam-ah na takin an tla thûm dawt dawt el ta hlak. Nuhmei hmêl ṭha lung var bo khawmin pasal officer khawm an hmu thei a, amiruokchu nuhmei hmêl ṭha lung var bo chu miss contest-ah an hmêl ṭhatna’n a ṭhangpui thei ta naw ang hi a nih.
Thiemna khawm tumrûna a ṭhang si naw chun, sin ṭha chânna a nih. Nuhmei lung var bo ang ei hril ang el khan. Thiemna le lungril hrâtna hmangin sikul (school/college)-ah position insâng tak takah ei invawr kâi thei a, ṭhungna hmun infûk leia ruolhai thiemna sawrin result insâng tak ei hmu thei bawk. Sienkhawm tumrûna le taimâkna ṭhang lo chun competitive exam-a ruok chu a thei ta nawh. Sikul-a ei subject hai kha chu competitive exam-naâ ding chun fâk an tling zo ta naw a, theina le thiemna po poa pût thar a ngai tah. Chu ding chun taimâkna, tumrûna, insûm theina, tuorselna, takinningna, teirei peina le inhnikna hai dâm hi nei sâ a hung ṭûl ve ta a nih. Motor gear nei chu a gear bo hai anga kut chau hmang thei a ni naw a, kê khawm hmang ve a ngai ta ang hin, competitive exam khawm hi sikul-a ei exam ang mei meia thaw kha a thei ta nawh. Inngai thiemna le inditsakna a um ta nawh. A answer check-tu khawm mihriem ni ta lovin, khâwl a ni ta a, mark chenve chenve (0.25) chau bâk khawma tlâk thûm dut theina a ni tah.
Competitive exam-a hlawtling ding chun vângnei khawm a ṭûl ta hiel el; vângneia innghat ding ei tîna ni lovin. Ei zuk tîna san chu mark khat nêka tlâwm khawmin tlâk le tling theina a ni ta tlat a. Chu lei chun, mark khat chau khawm hi lunghlu nêka man tam vawng an nih. A man a tam leiin awlsam tea hlaw suok thei khawm an’ naw hrim a; pawisaâ inchâwk thei khawm a ni bawk nawh. Thlan tui chaua inchâwk thei a nih. Thlan chu mi thaboin an nei ngai naw a, mi taima hai chauin an nei.
Ei indûthâw luotin ei thupui ei pêhêl vâng vâng zing el. Lekhabu le internet hi an pahnî hnia hnâwl thei an ni naw vê ve a, chu leiin a hmang dân thiem kha a hung ṭûl ta a nih. Ṭhenkhatin an sawr ṭangkâi êm êm zing lâiin, ṭhenkhatin an sietpui mêk bawk. Pawisa le hun a fâk hek êm êm a, a mihriem pumin a mi fâk hi a ni tak tah. Ei nâuhai hman ei châwm zo naw vâng vâng lâiah, an Phone chenin ei la hei châwk zui sâ a ni chu. Pawisa hlak hi a kûng um ni nghâl lo chu, pawisa bag (Purse) sûng khawm a hluotu ding um ta loa mâkhâta khawsâwt ngâwi ngâwia ei siem châng a tam.
Offer an tih, infartir ding inzen hlak hi an hriet. Offer le far loin danglamna a nei nawh. A man a tlâwm leh, a tlâwm tho ei ti pei a, ei bei nâwk ngheka inret lovin, ei infartir zo nâwk el. Lekhabu ṭha tiem tum lovin internet ngawt ei buoipui a, ei lungril khawm ku hi a tar zo an’ ta hi. Zân sâwt tak tak ei meng sûngin thlâin a mi tlâk khal a, ei zîng tho hmâin nisâin a mi lo tho khal zing zing el chu an’ ta hi. Inzak nachâng ei hriet naw khawmin, inphalam êm hi chu hre kâwm kâwm inla ka tih. Nuhmei pasal nei ngam rak ta â, nûhai thlâi sûng sâ la fa fa el. A thaw hunah “Nâupang ka nih” ei t’a, buoi nîkhuoa hlak chu a upa tak anga insa a, mî po po zuk chungdel ngam nâwk nghâl el. Nui hi a’n za mawl nawh.
Khawvêl changkângna hi hnufuol phâna’n ei hmang lem am an’ ta aw! tî thei dingin a um tah. Internet-a hin ei innghat nasa taluo ta a, dit sêng lo rak khawpin iengkim deuthaw hi a lo um a. Ei ṭhatpui ding thil nêkin ei sietpui ding thilhai hi ei inhnikna zâwng a hung ni lem pei el ta bawk si. A siem suoktu eini mihriemhai hi a mi thunun (control) lem ta a nih.
Internet (Mobile Phone) ei hung uor china inthawk hin competitive exam-a inziek kâi khawm hi ei tlâwm deu deu am an’ ta tî dingin a um. Vawisûn hun anga internet/Mobile Phone ei uor hmâ khawvêla chêng, ei mi hmasahai hnung kha ei hnawt lem ni tain a’n lang. IAS, IFS le Doctor khawm an lo inkat nuk a ni internet khawvêla ei chêng tak tak hmâin. Khâng hun lâi dâm khan chu ei unâu hnam danghai chunga lêng ei la nih. Ei mi thiem hmasa um sun sun haiin an mi ṭilsan zo hunah, siksikrieuin a mi’n hrâm khum el thei ding dân a nih. Thla vâi-um tak a nih. Ei nâuhai thiemna hin sikul gate puo tieng hi a khêl thei tak tak ta naw’m a ni aw! ei ti nuom vâng vâng el tah. Inchûkna tieng chu result lawmum tak tak hmu phâk kum tinin ei pung pei a, lawm a um ruol ruolin; competitive exam result a hung suok ta phât hin, ei nâu lekha thiemhai kha khaw la’m an um zo ta a? ti’n beidawngin ei mit ei inlên kuol vêl nâwk ruoi el hlak. Hnam dang hming ngawt hrik angin an intlar tuou nâwk hlakin. Tû pâ tî dânin am a nih; an hming nal rak tâwl naw vei tliet leh. A hming ṭha hai hi ei result ṭha ve thei ta ngai lo chu. A pawi el chau khawm ni lovin, a zie naw hle.
Internet nêkin lekhabu tiem hi uor lem ding a nih. A hrisêlin a hâdam lem bawk a; ei hril tâk angin hrietna khawm a sukdet lem a nih. Net pack a ngai naw a, ear phone a mamaw ve naw a, charger le electric power kher kher a ṭûl bawk nawh. Phone angin, lekha tiem laklaw lâi call a hung thei ve naw a, message le notification a hung ngai bawk nawh. Exam-a hung ding chu a bua um sâ vawng a nî leiin, beidawng ding a um nawh. Motor le khâwl thil ang deu a nih. Mi’n harsa taka an siem zo tâk hnung, a them dân inchûk mei mei el chau ang kha an’ tah. Mi thiemhaiin harsa taka thil an hmû suok tâk hnung, a bua an nam kâi mei mei el chau hi a ni tah. Tiema hriet thei chu tiem tlut tlut el ding a nih. A hriet lo harsa deu sien khawm, hriet thei lo dinga an thaw khawm ni nghâl lo chu.
Inchûklâi ta ding hin chu Mobile Phone them tlâwm hi a lo ṭha tak mâ mâ. Eini chau a mi sukbuoi naw a, mi dang khawm nasa takin ei sukbuoi sâ hlak a nih. Mâkhâta Phone le message thaw thei ni nghâl lo chun, biek kawthlawk ding inzen ei zawng a; mî hun hlu tak ei inrûkpêk zing a ni tî hi ei hriet nuom a um. Hun hi pawisa a ni an lo ti a; chû leiin pawisa inru hmang ei ni tîna a ni chu.
Ṭhenkhat chu ei sin thaw buoi lâi tak dâm an mi hung call châng bo lo. Ṭhenkhat nâwk thung chu zân sâwt hnung annâwleh zîngkâr inhma tak tak dâmin. Tû taka mi hung call hai chu ieng thu’m an’ ta ding aw? ei t’a, ei hei indawn hlak chun “Ieng taluo an’ naw ie, thaw ding a vâng êma ka hung biek mei mei che a nih,” dâm an hung ti chu, tû pâ tî dânin am a nih, ka lo pick up kher kher chu aw! ti’n off-pêk pâwt ei nuom vâng el hlak a ni a châng hin chu. Eini’n thaw ding hre naw inla khawm, ei mi biek hai ruok chun thaw ding an lo hriet vieu el thei tî khawm hi ngaituo hlak ding.
Ieng po khawm chu ni sien, a pawimaw tak chu, lekhabu tiem râwn hi a nih. Tiem râwn leia theinghil tî a um nawh. Manî ei buoi naw a, mi dang khawm ei chawkbuoi naw tak. Mobile Phone-in mi thunun naw sien la, ei thu hnuoiah sie lem ei tîu. Mî ei chawkbuoi ngam si chun, chawkbuoi lo khawm ngam tum ta’ng ei tîu. Zâm siet hi dâwizep nîna ni sien khawm, thil ṭha lo thawna kawnga dâwizep inchû ngam hi huoisenna indik tak lem chu a nih. Thil ṭha lo ei zâmsan ngam tak tak hunah, thil ṭhain mi hung pan el a tih.
Ṭobul, Volume II – Issue No. 05, Thlahmur – Changer 2025. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.
Comments
Post a Comment