I Hmêl a Ṭha Ka Tih
(The philosophy of beauty)
Rev. Dr. Lalkhawlien Pulamte
Beauty is no quality in things themselves, It exists merely in the mind which contemplates them. (David Hume)
‘Hmelṭha’ tî hi thumal pahni ‘hmêl’ le ‘ṭha’ ti remkawpa thumal pakhata siem a nih. Ei hmang inlar vieu a chu a umzie amanih an thûkzie hi a ngaituo chu ei tam rak naw thei. Sâpṭawngin, ‘taking for granted’ hrietsa a ngai, hril fie hran ngailo dinga ei cheibâwl a nih. Anachu, ring nek daiin an taka, a awlâi nawh. Ṭawng thlum deu, theida um lo, umzie inthûk tak nei a ni leiin suichieng a phu ni’n ka ngai a. A hnuoia ang khun ka sui a, a mi lo thlawp an um chun kan ṭhang hmunkhat tina ni’ng a tih. Danglam deua sawichip nuom an um khawma a ṭha hlei hlei tîng ka tih.
Hmelṭha hi tak nei, object amanih abstract nuon, mansa a pâia, mi inentir thei chi a ni nawh, tî chieng hmasak a ngai. Mihriem chungthu ei hril a, “I hmêl a ṭhâ ka tih” ei ti hin ieng tak am a kâwk, tî hi a titu naw chun hriet awlsam an nawh. Mitinin lungrila ṭhâ ti zâwng ei nei seng a; anachu ei ṭha ti an thuhmun naw tlat hi mak ang reng a nih. Entirna dingin: Hmai inzâwm tieng deu, mit meng khusar, vun no tieng deu hi, hmelṭha, tiin hril fie lang, mi lukipin an mi pawmpui ka ring nawh. ‘Mit mengmawi’ ti thu ringawta khawm ei indarsar ring a um.
Ṭhenkhatin duthusâm chu hmaichêng deu met, mit chengkur, rawng thu a khawm a hâng tieng deu khawm an lung buo zâwng a ni thei a. Chu umzie chu hmelṭha thu a hin mi pahni chauh khawm an inbahrikkei thei tlat. An thubuoi hi courtin rel ta ang sien la, khawlai hmelṭha hril fiena dânbu am hmangin thu tan thei an ta? A hriet a’n tak. Chuleiin hmelṭha hi inkhâwkpui khawp, zuom ang rawk, ani nawh.
Ei sabjek tak ei tlung hma’n hmel siemtu le ṭha ti dân inanglo dinga remruottu, Pathien themthiem zie hi suitham a tling a nih. Chu zara chun mi pakhatin ṭha a ti naw khawm, mi dang, ṭha titu ding Pathienin a ruot a, hi lei kui hin “mâni chantâwk vânzemah” ti țawngkam mâwi a pieng ṭhawt pha a nih. Hmelțha an hmu zo naw leiâ hi țawngkam hi an sâm pangpal a ni bîk der nawh. Chu chu a makna, mystery a nih.
Anleh, hmel neituah chauh hmelṭha, beauty hi a tlang hlawma inkhai nisien chu , ‘hmelṭha an ti chu ku hi a nih” tîin Moreh-a hang sumdâwng haiin intin lutin hung zawr an t’a, ei lo inchâwk el ding a nih. Hmai kâwr anga inbûk thei a ni naw le khawm daktawrin an thiemna hmangin hmaiah ṭhui mat el an tih. Sum thua buoi naw khawpa inchawng ei tam ta leiin hmelṭha chu thawk-le-khatin ei pung duok el ding a nih. Gospel le inpelsawl reiruia sum thua nghal tam pha bawk ei ti a, hmelṭha thu ah so-in-êk veng vung bawk ei tih.
Ka’n khâwkpui, ka sawinawi nuom ruok chu a chunga ‘hmelṭha’ khi a ni a, chu chu Made in China/Japan, USA an naw leiin an khaw ngar chu a nih. Hmelṭha ei ti hi a hmel neitu’n a pumbil thei, lungdumtirtu an naw tlat leiin val zalênghaiin phulo Dî ngai leiin pielleia inchanga, pielral kai nek chun mâni chan tâwk vân an lo zêm dân dingin Pathienin rem a lo ruot a. Hieng ang Dî phulo, sakhmelțha zûnngai hai hin hlawsam dâwl ni chuong loin an nakru inhmang an tawng ngei niin a’n lang. Chu ni naw sien chun ‘ka hmangai tak….” tiin Berampu hma bulah khelthu sesam nei naw ni hai.
La ti nâwk rawp ka tih, hi thupui hnukhrui ei tâwk hma hin Țaibal nungchang lâia nuizatum ang reng pakhat zuk ṭhet ka tih: Tlangram themsuok ngei ‘Dum’ hawptuhai chângchavai ka lo bî chieng hlak a, mak ang reng tak a nih. A phutin leikhawra dum ṭâwl lâia a’n hnik an zen phawt a, zen nawk a hung hun a, a’n hnik naw lai khan a’n hnik an zen suok nawk a. A tawpa chun inhnik loa an hnawl tah kha inhnikin an hâwp zo vawng. Chuong ang deu chun hmelṭha hi zenfai vawng theilo ni’n a’n lang. Mi pakhat dit naw khawm mi dangin a lo kûr-in-kukpui a, chuonglêng an um nawh. Chu umzie chu hmelṭha hi a’n daitâwkin Pathienin a siem ve reng ni dingin an lang. A hrim hrim thuah mi po poin hmelṭha ei ti hi lo inang ta reng sien khawm buoina ding a um nawh. Ṭha ti zâwng a’n ang tina chauh a nih, Chun, ṭha naw ti thuah lo inang inla khawm a dang a kawk nawh, lungril an thuhmun tina a ni a, lei chawina tham a tling nawh. Hmelṭha, ei ti hi nuhmeia nei ding amanih pasala nei ding thu le inzawm thua chauh hmang a ni nawh. Hmelṭha chu ‘hmel sie’ ti ngaina a um bawk naw chun; pasal/ nuhmei a inkawppui chung thua chauh hmang tum chun buoi pha khawp ni ngei a tih.
‘Hmelṭha’ tî le ‘Hmelsie’ tî chungchâng thua a hnuk chu ‘hmelṭha’ tî hi a tu tak hril fiena am a n’a? ei hmang ding tî a nih. Chu unau chu ‘’hmeltha’ hi tu ta bik am ni’ng a t’a? ti a nih. Kha hmaa tarlang vuot ang khan a hmel neitu ta am, a titu ta? Chu chu sapṭawngin inlet inla, where does beauty lie, in the object or in the subject (the one who says so?) tî ang deu a nih. Khi a chunga indawnna le inzawm peiin, hmelṭha chu a neitu chanpuol lieu lieu, ti inla, titu ding um naw hai sien chu a umzie a pâwnlang awm. Khing tieng panagah a titu hi inpumbiltir vawng inla hlak a rem naw dân ding chu inbahrik inkei khawm um thei ngai a nih. Hmar mizie hlak chu ei hrietsa, mâni chipui thaw ding chun sakeibaknei ang, mi dang hmaah chu dawl anga zawr nghâl ei nih. Chu leiin hmelṭha titu khât ta an naw tawp, la hei ti phawt ei tih.
Pawt fân malamin hmel neitu tieng la sui duâm deu inla: Siemtu chun ‘ṭha’ ti thei ding ‘frame’ amanih ‘figure’ chu chu ei țawngin ‘hmai tlâng’ annawleh ‘hmelput’ a pêk ngei, ti pawm phawt ei tih. Chu baka chun, hmel le inkawpa ṭha, ti ding, rawng, color (USA), colour (British), chu chu a vâr amanih a ngo, a dum khawm ni sien ‘hang’ ti thei ding; mihriem ngainat dinga siem chu a um, ti inphat thei ni naw nih. Chuong chu ni naw sien chu, vun ngo le eng hai chanchin chu hrillo, Negro, (tuhin chu black/ color people an ti tah) hai hin ‘biengnote’ ti ding nei ṭhak naw ni hai. Midum khawma an sailai Dî hai koduot a ’biengnote’ amanih ‘sensieri’ an ti hin khel an hrila bel ding a ni nawh. A titu mita khan ko duot ṭawngkam hmangna khawp Pathien ngeiin a pêk tlat an annâwm. Sapțawnga ‘Love Song’ tam fût chu mi dumhai phuok a ni nghe nghe, chu thil chun ka thu fepui hi a’n dik, ti a mi namnghetpêk.
A hmaâ ka hril ang khan hmelṭha ti zâwng lem chu an ang teu teu nawh. Mit in amanih lungrilin thutlûkna a siem dan hi mi po poin angkhat/thuhmun ei nei nawh. Hi lei tak hin hmelṭha ei tî khawm hi an thuhmun thei ṭhak nawh. Ei kawi lei ni loin a mi Siemtupa hin hran ding renga a mi siem ei n’a, tu khawm mawsiet ding ei nei der nawh. Hmar hnam, iengtik lai khawma inthuruol thei kawklo hai khawm, hi thu a hin chu kawi hlaw bîk nâw’ng ei tih.
A tawi zâwngin, hmelṭha chu a um de a chu a tu tak hmel hi’m a ṭha ni’ng a ti aw? ti bawk ngaituo nâwk a țul. Lal Solomon khawm kha eini lai hungin ‘hmelṭha’ ti mi hril fiepêk tum sien la, mi po po suklawmin lungawi zana a kir ring a um nawh. Sêlpawtawk thaw thiem ruolin cheibuoi hai sien la chu a lu inhâi pumin a lal intieng inlawi ngei a tih. Ei ti ta sa sa, Hmar mipui ngaidan lakhâwm inla, a hnungah “kei chu ka ti naw rêng a nih” titu ding tam tho tho ei tih.
Hmelṭha ei ti zâwng an ang naw si chun ‘ṭhatna’ chu a hmel neitu’n a pumbil thei dêr nawh, ti a chieng. Mi pakhat ta dinga ‘Si-ar ieng’ khawm mi dang ta ding chun ieng uol a lo ni naw pal thei chauh ni loin a tak tak a nih. Siemtu thil relbawl dan hi sui vang vang chun a lo va’n chawng de aw! ti naw ngaina um nawh.
Anleh, hmelṭha ei tipa,/tinu, mihriem chun ‘ṭha’ ei ti a pumbil si naw chun hmel chu lo ṭha de sien khawm, a titu mit le lungrilah a ṭha chu a kawp tam lem el naw maw? Hi thu hi ngaitha rawk chi an’ nawh. Ka hmu ve dana chu hi ku hi ‘mystery’ thilmak, inthup an ti laia pakhat ve a tling phâk. Pathienin mihriem lungril le mitah hin ama ta, ei rochung, inherited value system zamsa a lo buotsai ngei ti a chieng. Chu thil lei chun ṭha ei ti hi inthuhmun dingin a mi khuop khawng naw tawp. Kam zalenna chauh ni loin lungril zalenna pumhlûm a mi’n hlan. Chu zara chun tu am a ni chu ‘ṭha’ ti ding a mi buotsaipek zui nghal. Chu mihriem chu ṭha titu ta dingin ‘Sai lai Di’ êm chu ni naw sien khawm mit le lungrila khawm takbo dêr chu a ni nawh. Tu am a ni, a hriet si lova keiin ‘ṭha’ ka ti a ni leiin hmangaina hrui an zam nawh. Sap haiin one way traffic an lo ti, ei ni’n a fe a fena, hung kîrna um lo, ti ni tak a tih. Chu chu ei thupui le inhme chun hmelṭha ka ti nû/tî pa dawnletna beisei ve lo a nih. Hi ṭha tina, Pathien thilthlâwnpêk dârthlalanga hin mi tin ta dingin hmel chu ṭha’n a’n hmutir seng ni’n a’n lang. Hi thilmak hi mihriem chanpuol ropui tak a ni a, chu chun Si- âr a nei a, chu chu ei sabjek le inhmê chun magnet, hîptheitu, ti kan bûk a, chu chu ‘Zûn’ ti nek chun a pâwnlâng deu. Zûn ti hi hriet dân le hmang nuom dân an pher leiin a kip-a-kawi, a khelneng, a khawl nawng chu chai da zel ka tih.
Tûta ṭuma ding chun a hrana hril fie khawm ka tum chuong nawh. Zûn hi hmu thei ṭhaklo, anachu mi a manfûk hai chu êk khawm an tuitir thei tlat. Hi thil hi ṭhenkhatin zûn an inbuk nuom naw leh khawm a pawi der nawh. Hming dang a put khawma lung inhângna ding a um naw tawp. Pherzawla nupui pakhat chun a piengthar thu, testimony a hril a, a hril thiem si naw leiin “a um chu a um a nih” a ti ang deuin tu am a ni kuomah “I hmel ṭha ka tih” ei ti chun a hmel neitu leh a titu karah a um chu a um a ni phawt. Chu chu hmangaina tawntîr khawm a ni thei a, a ni vawng naw bawk. Hi thil, hmuthei si lo, a um chu a um ku hin “saw nghaknu sawh a hmel ṭha ka tih” ti dingin a mi tur tlat. Mi dang le inbe dinga ‘palai’ hmang a ni ang bawkin hi “hmelṭha neitu le titu inkara hin ‘palai bawngte’ a um a, chu chu ‘Zûn’ inbûk nuom hai chu ditsak bîk nîng an t’a, a ti nuom naw hai khawm lawmlut vawng an nih.
Ei sabjek khel meta hin ṭingmattu, zûn hin a titu chu salah a thuoia, chawngpu chan khawm a pek belsa bawk. An kara ieng khawm an rawl buoi thei nawh. Hi thil hi a hrat dan inkhî chun kawlphe thahrâtna lêt sang tamin a hrat a, a ṭuonrang a, a hmangtu hmang dan zirin sin a thaw a, ṭawngkam suok um derlo khawmin mit le hawiher hmangin hmangai biethu an zâwt a, mi hai hmusit ṭawngkam, “Zâwnga, Zâwng tin dawng” ti khawm hi “ka ngaizâwng che” tina dai a nih. Chu chu ‘Le ṭawng ram’ an ti hi ni ta vêng a tih.
Ti nâwk ka tih- Hmelṭha hi Bazaara zawr thei, a tlang hlawm, object of reality ni sien chu Vairampura inthawkin sumdâwngtu haiin hung phur an ti a, MGEL-a ṭhang naw hai khawmin lo inchaw ṭeu thei an ti a, mâni thawkna hmuna fe peinaw hai khawmin inthawi damna dingin hmang tangkai phien an tih. Amiruokchu chuong ang chu a ni naw tlat a, Saphai ti dana, skin deep, vun inthûk naw ang chauh a ni naw leiin thusep inkhaw a tling a nih.
Vun neka inthûk deu zuk pur chun a dan a um deu. Hmel hi a ṭha ding chun ru le taksa ruong âm khawm ieng ang tak am a ni bek a um a ngai. Chu khawm chu Diksawnari-a um lo, maimarawl thil, relative term a ni leiin tûta ṭuma ding chun la siehre phawt ka tih. Ieng khawma, Nal ti huongsûnga hin bâwk par deu, mit kuo lien tieng deu, hmai khang le dung hriet hrang thei chu ei mamaw phawt phawt. Vun hnuoia taksa le ru inkhumtu ding, rawng khawm samsa ngei ngei a ṭul. Amiruokchu hmel le ṭha hai khawm hi ‘bîk thil lo, um tah, tephme ding, reference umlo a ni leiin a titu thutlûkna kha inṭawmpui naw chun thaw ngaina bo der a nih. Thulaitanna, neutral zone a um naw tlat leiin mimal zalenna chawisâng pawlitiks khel a ngai.
Aw leh, hmel chu ei lo nei tah ni raw seh. A dawta ngaituo ding chu ‘ṭha’ ti thua khawm ngaidan an thuhmun naw ti ei chieng a ngai. Ṭhenkhatin vun ngo an kûr-in-kukpui lai zingin mi ṭhenkhat chun an lo thang-in-dei ve thung a. Chun, mi dangin a hâng’ hi ngaino bei an ti thung. Lal Solomon khawm kha hi lai thua chu a tha a tho ning a ta, “hanga chu ngaino i bei’ a ti kha tie. Chuong lai zing chun ngo na ná nà chu vangneina pakhat niin a’n bel a. Chu umzie chu rawng thua khawm insêl inhal a um theina lâwm ie!
Ngaituo veng veng khawma hmel nek hmanin ‘ṭha’ ti thu hi ei inṭhedarna thulaimu nin an lang. Chun, ei ṭhanghmun inpher thu hi “hmelṭha’ thil el chu nisien a law zie tak a um el rawi mawh. Hi taka kawpsa, hmelhmuṭhatna amanih lung indumtirtu, chu chu keiin philosophy of beauty tiin a sakhming kan bûk a, hi ku hi a mi keichentutak a ni hmel de aw!, ka ti hiel a nih. Ka lung a mi suklenga chu ka thiempui bawk si nawh a.
Ka ngîrhmun mi thlawptu dingin filawsawfar ruol lai ka dapkuol leh, khawvela hin ka lêng nuomna zâwng a lo vang ang reng. Anni rawi khawm Hmar hai ang tho, mi tam lem ti naw dan thur dawk, mi dang ngaisanglo, an lo ni tawl a. A ngaina ka thaw thiem nawh. Ka phaw a ka hmang ding ka thlitfim leh, ‘ka ti dan hi a’n diktak” titu, idealists ti a hrietlar, hieng Hegel, Ficht, Berkeley, Kiekeggard hai ka rilrempui tah a. Anni rawi hin hmelṭha’ tia ko ding, a mihriem an ngaitha naw lai zingin hmelṭha an ti tak, a titu le tina dinga ngaituona lungril puttu an lo lungkham lem tlat. Hi thlura inthawk hin “I hmel a ṭha” ti hang sephit chun “I hmel hi keia hin a ṭha” tina tluk char a lo nih. Chu umzie chu hmelṭha, tia ko, hmel neitu, objek nekin a ṭha titu, sabjek hi a pawimawlem dai, tiâ thutlûkna ka siem a ngai tlat. Ka thuhril nuom suknghetna dingin Hegel ṭawngkam mawi êm êm hang tarlang ka tih:
Beauty is eternal,
The beauty of matter passes away; Fading at length into decay and ugliness, But beauty itself is a thing of life exempt from age or decay; To be this must be a thing of spirit.
A ni ngei luo, hmelṭha hi a neituah kawp vawng hi a remchang thei ṭhak nawh. Hmel neitu hin lo pumbil vawng sien chu Pu Churchill, Pu Billy Graham le khawvêla mi ropui hai hin an kawppui, vuoiṭâwm biei ta hnung hai kha honey amanih parte an ti thei dan ding a um ṭhak nawh. Anni ah an nakru inhmang hai kha an ṭha pumhlum a nih. Chu ni naw sien chu tharlâm zawng leiin nupa inṭhe tam ta hlêng an t’a, uire khawm châkre ti’n a hming thleng dai tâ’ng a’n tih.
Chuleichun, thutawp tienga ka hril nuom chu hmelṭhatna hi ṭha titu ngaituona le mit ah hawrawppuia ziek a nih. Chu umzie chu hmelṭha chu vuna kawp el an naw a, kum le chuoina’n an them phaklo le kut an rawl phaklo thil a nh, ti a sukfie. Hmel neitu khawm chun a phu tâwk an têl tho tho.
Thukhârna dingin filawsawfar ṭawngkam la hei sui nawn nâwk lang. Khawvêla hin thil pahni hnawl thei ṭhaklo an um a, chuonghai chu sabjectiv rialiti le objektiv rialiti an ni a. A hmasalem hi a thawtu/titu amanih hriltu’n ka thaw/ti dan, tiin tawi deuin hril fieng ka t’a, a nuhnunglem ruok hi chu thilum, mita hmu a ‘a lo ni ngei’ ti tieng pang thil, Amen pêk el chi, a tlang, tui, le a dang dang an tui chu an tui, a tlang chu a tlang, ti hai ang chi hrim hrim an nih. Mi tamlemin an tui hi a tlang, ti hai sien khawm thleng thei ṭhak loa indik, chu chu universal truth, mitin inthuruolna a nih. Hmelṭha chungchanga chu Darlong țawng, ‘hmangna a bawi’ an ti hlak ang a n’a, hmang sin naw a hâdam tak.
A tawp taka chun, hmelṭha amanih sie ka ti ding, boruok nilo, tak nei chu a um phawt a țul a, thutawpna ruok chu kei ka ni naw thei nawh. Mi lepchie ka hlaw naw nasan chu a chanchin ka hril ding tu am a ni a um tlat annâwm. Chu khela chun kei le mi dang ṭingmattu, puo tieng thil a um a, chu chu Pathien a um ti ring nawtu chun force, being, impersonal, super being ti damin an ko. Pathien tak betu chun iengkim chungah Thilsiemtu le Enkawltu kuomah Ropuina ei inhlân a nih.
Ṭobul, Volume II – Issue No. 05, Thlahmur – Changer 2025. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.
Comments
Post a Comment