Hmâia Thlan Luong!
Rev. Dr. H Mansang Songate
“Inrimtakin sin thawin a râ fa tâng I tih, i hmâia thlantui luong rak khawpin bûfa tâng i tih” (Gen 3:18-19)
Kum 1984 khan, Nagaland-ah World Vision-ah rawngbâwla kan um lai, Tamil tlangvâl rethei tak, Pathien ṭî mî, taima le ringumtak el, BA chau casualin kan lâk a, a taima êm êm. Private-in lekha a’n chûk zawm zinga, sâwtnâwte sûngin WV Asia Bangkok office-ah sin a hmu a, kum1996 khan WV Asia and Pacific region Sun System accounting lead a hung nih! Awi an tak hle. Eini rawi chu BA in ei ṭana, BA in ei zoa, LP school teacher in ei ṭana, LP school teacher in ei pension hlak! BD in ei ṭana, BD in ei pension.
Sin inrim hi B.A, M.A zoa tawpsan el ding ani nawh. Bêl hmangtlâk ni dingin inchûkna le sin sunzawm char char ding a nih. Ei IAS hluihai hi 1970s lâia thlakhata Rs.300/- vêl le a nêka tlâwmlem hlawa private school-a inṭan iemanizât an um. Taima takin, hmâiah thlan luongin an ruolhâiin Guiter leh “Aw dî, aw dî, lungrunpui” an ti lai inrim takin an thaw fan fan a, IAS dâm an hung hmu tâwl a nih! Inrim zawm pei naw hâi sien, iengkhawm an chang bîk ka ring nawh. Private school-ah la thawk zing an t’a, Faiṭhâm pûk ding an zawng ruoi el thei. Kei khawm 1974-in private school-ah hlaw tlâwm tea inṭan ka nih. Ei inrim sâwt pei naw leiin, sin inrim ra fâk ding ei tlasam hlak a nih. Ei lungawina a chîn taluo leiin Pathienin a mi buotsai tum dân ei phâk naw rawp a hawi.
High school duthusâm High School kan kai lai ruol ṭhenkhat chu duthusâm hril an thiem êm êm. Khawpuia kan ruolpa pakhat chun, ’Brig. Ṭhenphunga khawm class X pass chau a ni a, Brigadier ka la ni vê ding’ a ti hlak a, ngâi an hawi thei hle. Ṭhenkhat chu doctor ni dinga inring, a ṭhen chu IPS/IAS ni ngei dinga inring, Pakhat khawm kan duthusâm hmu kan um nawh! Brigadier ni dinga inringpa khawm, kha hma met khan Churachandpur ka hang suok lai, tar deu khuoin Cycleah a zakuo thla vuong duoi duoia a tlân ka hmu a, ka lungrilin sawpa saw ‘brigadier chu ani naw phawt saw’ ka tih! Kan ruolpa pakhat lem chun a lekhabu le a exercise book hâiah lien deuin IAS tîin a ziek a chîterekin, fie mang loin within bracket sûngah (‘ding’) ti a bel hlak! Sipaiah a lût ta khawng khawng! Kan duthusâmhai kha kan tum ni loin, kan thil inhnarhai an ni lem! China hai thuvar chun “Great men have wills and feeble ones only wishes” an lo ti ang chau kha kan lo nih. Duthusâm el ni loa hmâia thlan luong nguoi nguoia sinthaw ding ei nih. Hmâia Thlan luong! Pathien thuin “Thil hmasa hai chu theinghil unla, chêng zing naw ro. En ro! Thiltharhai ka hung thaw ding a nih” Isai 43:18-19 a tih. Umna ngaia um char chara, rethei kumkhuo dingin Pathienin a mi ti nawzie a sukchieng. Hmasawn le inṭhanglien dingin mi siem a tum lemna thu a nih.
Vawikhat chu (L) Rev Rothanglien Hmar (IAS Rtd) leh Diphu le Guwahati inkarah Train (rail) ah kan chuong hmunkhat hlau el a. Pherzawla an high school kailai chanchin kan dawna. Hieng hin a hril “High school kan kai lai ka harsa thei êm êm a, Khawnvar man ding ka nei zo ve nawh a, a khuo mihaiin Bawng an that pha a thau an mi pêk hlak a. A thâu chu kan hlawm a, a laiah patsum ka siea, chuongchun lekha ka’n chûk ve hrâm hrâm a nih,” a tih. “A lum pha le bâwng thau chu a’n tui hlak a, ka hmet hlûm fâwm pei hlak a, ka kut a ṭâwl deu ṭuk hlak,”
a tih! Ka lunginsiet taluoa, ka mitthli ka meng thâmral zo naw tieng a nih! Chuong sa sa chun M.Sc, L.L.B a zoa, IAS a ni kha! Tulai ṭhalaihai chu electrict hnuoiah, fan hnuoiah, air condition hnuoiah, du du fain nû le pahai zârin lekha in-inchûka, iengkhawm Intiem dawk naw leh “Lawmpui in um tawp!” Ṭawngsephur rama mâwlsawmna dawngtlâklo hai hi lungsiet khawm an um hrepin ka hriet nawh! Ieng leia hieng lâwm lâwma ei pup indâwng el am a ni aw? Thabona hi Bible leh a’n kal a nih. Inchûkna tieng ni leh, Kohran ram ni le, politics khawm nisien tukhawm tluk khur ei nei nawh. Titak êma chu, Kohran rama thawktuhai khawm sin ei inrim tâwk am aw? Ei mi hmasahai hang ngaituo zau ta û! Kum 2004 lai khan Baptist church of Mizoram chun Faiṭhâm ringawtin Missionary 200 chuong an châwm. Eini rawi Kohran missionary 200 châwm ei um khawma ei inkhât phar ka ring.
Ei lo châwmpal ani khawmin an hlaw tlâwm hle’ng a tih! Mizoram synod 2017-18 budget chu Rs. 181crore a chuong. Hi kuma a mission budget chu Rs.81 crore a nih. Ei Kohran ṭhenkhat chun mimalin kum khatah Rs.120 an pêk phâk nawh! In pâwl Kohran seng kha hang sût sin ta û! Mission râwngbawlna dinga ei pêkzât dâm hang sût ve ta û. Taimâkna kawngah hmasawnna ding tam tak ei nei a nih. Dimapura Naga hai local church pakhat chun 70% mission fund in an hmang. Kum 1983 khan Clark Theological College, principal Dr. I Anang hai in, Makokchung-ah ka va tlunga, an clerk chu Ratnam, Telegu mi a ni a matriculate chau a nih. Kum iemanizât hnungin Manipur-ah ka hang inzina, New Life Ministries haiin Mount Carmel High school, Muolvaiphei-ah Headmaster-in an lo lâk. A name plate-ah M.A., B.Ed tî a lo intâr ka hmu chun “Ratnam, iengtika lekha inchûk i lo sunzawm?” tiin kan dawn a, ama chun “Sir, Nagaland ka um sûng M.A private in ka zoa, Eini rawi ni inla chu Mokokchung-ah clerk sin la thaw zing ei t’a, penson nghâkin um ei t’a, Kohran Faițham khawm pûk zing bawk ei tih! “I hmaiah thlantui luong rak khawpin bu fa tâng i tih” (Gen 3:19). Sin inrim ei inlâu leiin, ei rimsi pha a, Hmâia thlan luong ei inlâu leiin, ei harsa luotin ei hmaiah thlan a luong ani hi! Sin inrim le hun hmang thiem (Col 4:5) India mihai hi ‘Thabo, ṭawng pei’ le ‘Hun hmang thiemlo’ anga ngai ei ni hlak a, tû ruok hin chu khawvelah, IT sector tieng lem chu a thiem filawr ei hung nih. Eini rawi ruok chu hun hmang thiem tieng ei la bâksam nasa êm êm, ei hmasawnna hmu ding a vâng hle. Facebook, WhatsApp, Instagram tieng hmâ nasatakin ṭhalai le nupuihai chenin ei sâwna, fâk zawngna tieng le sin ṭha hmuna tieng ruok chu ei hnufuol deu deu. Ṭhalai tam tak khawm nû le pahaiin inrim takin an châwm cheu a, a tâwpah Whatsapp admin bâk in inchûk dawk nâw hi a pawi hle. Sûn menglo le zân inloa inkhawsa hi in mawng a bal ding hrim a nih.
In tu râ insîk a nih. Nupui le papui ruol khawm ieng uol inni bîk nawh. Mobile buoipui ringawt inthaw tah! Mobile hi Kg. 5 vêl bêkin rik sien ka nuom! Bible thu enin ei khawsak dân le nungchanghai ei insiemṭha a ṭûl ta hle. Mihriem hun hmang dân tlangpui:
a) Bu fâknaa hun hmang zât: (Source: National sleep foundation, Delhi)
- breakfast fâknain minutes 30, sun bu fâknain minutes 45, zânbu fâknain minutes 45, hmang tlângpui a nih. Chuong a ni chun ni tin minutes 120 or dârkâr 2 bu faknain ei hmang tînâ a nih - Kumkhat sûngin minutes 43,800 or 730 hours or Ni 30 bu fâkna ringawtin ei hmang ral tina a nih! Kumkhat sûng thlakhat tawp, bu fâknain ei hmang tina a ni chu!
- Kum 50 i tling pha chun Bu fâkna ringawtin Minutes 21,90,000 or Dâr kâr 36,500 or Ni 1520 or Kum 4 le thla 1 ei hmangral a ni chu! Chûleiin, bu fa sâwt talaw naw!
- Brushing Teeth ( Ha nâwt): Vâi ruol ka hnâmna le ka tirdakna san tak chu Khawlaia Ha nâwt an ching hi a nih!
- Ni tin ha nâwtnain minutes 30 i hmang chun; kum khat sûng minutes 10,950 or Dârkâr 182.5 or Ni 7 neka tam i hmang tina a nih!
- Kum khatah kâr khat sûng Ha i nâwt ani chu!
b) In zam mei mei (Napping)
- Nikhatah minutes 30 Ṭhungna seiah inzam mei mei chun, Kum khat sûng, Ni 7 nêka sâwt inzam mei mei tina a nih - Chu umzie chu, kum 10 sung, Kum 1 le thla 4 tawp inzam mei mei tina a nih! Kâwng nâ invawi kha a awm hrim a nih!
- Tulai lem chu ni khatah dârkâr 10 dâm ei inzam a ni a! hisâp ngam chi ani ta nawh!
c) Hun sukthamral (Wasting of Time)
- Dârkâr 1 khat zatin minute 1 i sukthamral chun, Ni tin minutes 24 i sukthamrala, Kum khat sûng minutes 8760 or Dârkâr 146 or Ni 6 sukthamral tina ani chu! Pâmhmai tak a nih! Kum 30 sûngin nî 180 sukthâmral tina a nih. Kum 50 i tling hunah ni 300 chie i sukthâmral ani chu! Digital huna ei hun hmang dân lem chu ngai ngam a um ta nawh. Hun siemtu le hmâia thlan luonga sin thaw dinga thupetuin iengtin takin am mi ngai a ti aw? Hmaiah thlan luong loin ei zâlnain thlan a luong lem a nih!
- Nitin dârkâr 8 i in chun, kum khat sûng Dârkâr 2920 or Ni 121 i in bur bur tina a nih. Hi hi zâl hunbî indik a nih - Kum 30 i tling hunah Ni 3650 or kum 10 zet i in bur bur tina a nih!
- Ni tin Dârkâr 6 i in chun kumkhat sung Darkar 2190 or Ni 91.25 i in tina a nih - Darkar ruk chau i in chun kum 30 i tling pha kum 7 le Thla 5 i zal tina a nih - Pi Indira Gandhi kha Dârkâr 4 chau a in hlak a, Pu Rajiv Gandhi kha dârkâr 6 a in hlak, Shah Rukh Khan dârkâr 4 a in hlak, Nang te, dârkâr iengzâm i in hlak a!? i meng le i in a’n zât rawng el am?
- Tulaia ei zâl tlângpui zât ruok chu hisâp ngam ani nawh! Puonthuo le khumin a tuor ta nawh Chuleiin, unau dittakhai, Taimâk kawnga hin thaboin um naw inla, țhungna sei chungah inzam sâwt taluo dâm, TV hmaa hun hmang rawn taluo dâm, zâl sâwt taluo dâm mobile buoipui ringawt hi sim ngêi ngêi ding a nih. Hling le buor nêr ngamin, hmâia thlan luong nguoi nguoiin, sin inrim ra fâk ding tam tak nei dingin hmâ la thar ei tîu. Ram le hnamin chu ding chun a mi thlîr a nih. Chu chu hausakna, tam tak neina, ruol banna, thiemlemna, sin ṭhalem hmûna, hnam changkânglemna, inrûk nawna, Pathien thu zâwmna le sukfamkimna a ni si. Amen!
Ṭobul, Volume II – Issue No. 05, Thlahmur – Changer 2025. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.
Comments
Post a Comment