Dam Dân Ding Danglam Dapin
Tv. J.L Fimate
Hringnain khawvêlah thi hun pana nun lampui a mi hrawpui ṭana inthawka mihriem duthusam chu dam a nih. Ienganga nasain damna ding zawng inla khawm, iengtik hun taka manih thina hrûlin a mi la khûp khawng tho ding a nih ti hre zing pum khawmin damna ding le dam dân ding ngaituo hi ei dam lai ngaituo tak chu a nih. Thina inruolṭhatpui a, inzawlpui a, ‘ka hmêlhriet a nih, ka laichin hnâi a nih’ tia tlângnêl taka mithi khuo pan a, inhawk taka thi an la um naw a, thi inhawk taluo an la um bawk naw a, um ngâi bawk naw ni hai.
(Mi huoisen, thina meu khawm ṭi loa inhrilhai khawm, thina’n hringnun varâl khing tienga di’n a ko phâ phûr êm êmin an inlawi bîk nawh. Mâni hringna mânia lo suktawptuhai khawm hi thi an inhawk taluo lei a ni naw a, an hringnunah beisei ding an hriet naw taluo, lungril buoi taluo leia hawphurtak puma insukhlum an nih.)
Damlaini’n beiseina leh, inhâwktaka duthu sâm pum zingin hma hun hringnun ding ei thlîr a. Dam inhawk takin hringnun ei hmang a, dam inhawk lo tu khawm an um nawh. Thi thei ei ni tlat leiin thina’n ei ngaituona a hluo châng um sienkhawm, hringna le damna hi ei beiseiin, ei thlâkhla lem a, ei ngaituona, ei suongtuona, ei hmathlîr hluo rawp lemtu chu a nih.
Dam inhawkna le nuomna leiin hringna hi chatuon dai dingin lungrilin ei hawlphâk lei hi a ni kawngkhat tho naw ding manih, taksa thi hnunga thlarâu hringna dâm mihriem chun beiseina ei la nei fan fan hi? Lungrilin dam sawt le dam sawng ngaituo phâk siin taksaa ei nei theinaw ding hi thlarau rama bêk nei tumin ei beisei fan fan ani kawngkhat tho naw am a nih? Lungrilin dam sawng suongtuo phâk siin khawvêl taksa chun a theinaw ding a nih ti hre tho bawk si leiin, ei Pi le Pu hai khawm khan chatuona hringa Pielrâla khawsa nuomin, Thangsuo an tum hrâm hrâm hlak ani kawngkhat tho naw ding am a nih? Sakhuona tam tak khawm hi mihriemin dam sawngna lampui a zawngna ani kawngkhat tho naw am a nih? Dam inhawkna le nuomna lei hi a ni kawngkhat tho naw ding am a nih, damlaia mi hriet hlaw nuomna le thi hnung chena hming inthang nuomna dâm mihriemah a um hlak hi?
Mî a thi dân a ropui amanih, a thi pa manih a thi nû kha mî ngâisang niin, a ruong ropuitaka inthlaliem nisienkhawm, thi inhnar êm êm le a ruong ropuina po po chang ding khawmin mi âia thi nuom tu khawm um naw ni hai. Dam hi a hlu a, tawnhriet ding a tam a, mitinin ei ngaihlu a, dam ei nuom a, dam ei inhawk a nih. Dam chun thil a thawthei lem a, dam chu a hlawk lem bawk. Ei beisei le duthusâm anga hringnun ei hmang lem hin chu dam man um ti lo hi um kher naw manih.
Dam hi inhawk hle in la khawm, thi thei le thi ding ei nih ti hrietna le pawmna ei nei tlat leiin, damlai nia thil ṭha le thil ropui thaw a, mi ngaihlut hlaw a, mihai lungrilah nghillona pâr inpârtir zinga, mi lungrila dam zing nuomna le ropui deua hring khawvêla inthawka inthlaliem chu mihriem duthusâm a ni ve tho lai zingin, taksaa dam dinga beiseina ei nei sung chu thi nêkin dam hi ei inhawk le ei duthusâm ani lem ngêi ring a um a, dam hi malsawmnaa khawm ngâi lem ngei ei tih. Efesi hai kuoma lekhathawm ziektu khawmin ‘ropui deuin thi’ng i tih’ a ti naw a, ‘hnuoia khawm dam sawt bawk i tih’ a ti a ni nâwm a nih? Dam sawt hi malsawmna a n’a, kum 969 zet dam tling, Mathusel khawm dam sawt malsawmna a dawngna zârin Naupangha’n thu indawntuoah an lan chûk rawp a nih. Dam sawtna hi malsawmna a nizie khawm Bible-ah hmun tam takah hmu ding a um.
Dam zing ani naw khawma dam sawt hi chu ei duthusam ani hrim hrim leiin, ‘a hun taka thî’ tî hi ei nei ngai hrim hrim nawh. “A va pawi de aw!” ei ti hnungin, ṭhenkhatah, “A la nâupang vei le aw” ei t’a, ṭhenkhatah, “Pasal/Nuhmei dâm la zuk nei sien” ei t’a, ṭhenkhatah, “Nâu dâm la zuk nei hai sien” ei t’a, ṭhenkhatah, “An nauhai zuk puitling deu hai sien” ei t’a, ṭhenkhatah, “A nauha’n sin dam zuk nei hman hai sien” ei t’a, ṭhenkhatah, “Mo dam/Makpa dam zuk nei hman sien” ei t’a, ṭhenkhatah, “Tu mawng dam zuk ben hman sien” ei t’a, ṭhenkhatah, “A tar taa chu an insûng tâ dingin a la ṭangkai êm êm vei leh” ei t’a. Mi dang thina khawm ni sien, dam inhawkna le dam nuomna ei neina lei hin thina’n mî a râp a, a hun taka thî tî hi an um thei naw hrim hrim ni sien a hawi.
Vângduoina thil (accident thil deu) ah, vângduoi-vângneia siemin, Pitar-Putar khawm nihai sien an hringna chân loa an him piel chun, “Ka thi vâng an nâwm ie. Pathien zârin/ Pathienin a mi vênga...” ti chu an ṭawngchâng lâkna manih, an ṭawng thunawn a ni rawp hlak, hi taka inthawkin mihriemin dam ei nuom zie a suklang bawk.
Ei dam leiin thil ramtin ei thaw a. Thil ramtin ei thawhai hi ei dam pei dân ding le ei damna ding ngaituoa ei thaw a ni hlak bawk. Ei thu um naw hlein, khuorêlin a nuom hun hunah a mi her thliek thei ei nih nisienkhawm, a châng hin chu dam sawt dân ding chen ei ngâituo hlak a. Thina nunrawngin a mi man hun ding, thafân um lo le nghâkhla um lo tak chu a hla thei ang tawpa hlain sawn hlat ei tum fan fan hlak. Dam sawt chau ni lo, dam sawng nuom khawm khawvêla hin tam tak ei um ngei ring a um, a san chu khawṭoṭima inthawk ta khan dam sawngna ding zawng hi an lo um ta hlak hrim leiin. Pathien ang zuol a, dam nasa zuol nuomna leiin Eve khawmin huon lailungtaka thei kha a fâka, nupa ṭhangruol nana na, Adam khawmin a fâk ve ngei a ni kha.
Damna dinga ei thilthaw po po hi thilṭha vawng a ni naw a, thilsuol vawng khawm a ni bawk nawh. Amiruokchu, dam inhawk ei ni leiin damna ding a ni phawt chun ei inhuom zau châng a tam. Mâni damna ding a ni phawt chun, mi dang ta dinga thina intlunthei thil khawm ni sien thaw ei pawisa naw hun khawm a um hlak! Damna dinga ei hriet a ni phawt chun, ei ngaidân amanih, mi ṭhenkhat amanih hnam khat ngaidân (ideology) leh an kal naw chun, a châng chu thilṭha thawa inngaiin suol thaw khawm ei pawisa nawh. Damna hnawtin, damna beiseiin Juda Iskariot khan Isu a zui a. Amiruokchu, a beisei angin Isu-a chun damna ding a hmu naw leiin, a ngaidan inmilpui Juda Thiempuhai kuomah Isu chu an phatsan ta lem a nih. A nunhluia Sicarii (Juda helpawl, Rome sawrkâr laka Juda ram le hnam sanhim tumtu pawl) a ninaa a ngaidân le, Thiempuhai ngaidân le tangka a chun damna hmu an ring lem tlat chu ni ngei a tih.
Hringna hi a hlu a, ei hni ni dêr lo, Siemtu thilthlawnpêk liu liu, a thlawn tak meu tak tak a ni leiin ei ngaihlu ding hrim a n’a. Hringnun a hin tawnhriet ding a tam leiin dam hi ei inhawk ding hrim a lo nih. Fiemthuthiem ropui Groucho Marx-in “Kumkhawtluonga dam hi ka tum lungril deu chu a n’a, ka thei hlawl naw ding khawmin thi khawp rakin tum ka tih.” (I intend to live forever or die trying) tia fiemthu a lo thaw hin mihriemin dam ei inhawkzie, damna ding ei zawng nasat zie, lungriltaka dam sawng ei nuomna hai a hrilchieng hlein ka hriet.
Dam inhawkin, beiseina’n mi ṭhuoiin, thihmunsuola natna le hliemna’n na taka a mi rêk lai khawmin, mi rêktu chu suot tumin hrilhaitakin dam dân ding ei zawng fan fan hlak. Thi dinga zuk inpuocha tawp hi chu ei nuom naw a, ei damlai ni hi thina zân thimah inher liem el ding chun tu khawmin ei phal nawh. Dam ei inhawk, thi ei nuom nawh. Actor, Comedian ropui Woody Allen-in, “Chatuona damna hi ka sinthaw mi’n an hrietzingna zara chang ka nuom naw a, thi loa chang a nih ka nuom” (I don’t want to achieve immortality through my work, I want to achieve it through not dying) a lo ti fiemthu ve hrim a nih.
Thi nuomnawna lei hi a nih tiena tlânga hnam changkâng hmasahaia inthawkin, tuchen hin, Lal ropuihai (Monarch), ram thar zawnga khuolzin mihai (Explorer), Mivarhai (Philosopher), Futurist, Alchemist (thil ramtin chawkpawla damna tui siemsuok tum pawl), Scientist le mi hausa tawntawha’n dam sawtna le dam sawngna ding thil an lo zawng nasa a, dam dan ding danglam dap vêlin, an dawn vêl nasa hrim a nih.
Mesopotamia hai lal Gilgamesh le a mivar tawngkhawng Utnapishtim haiin dam sawngna ding beiseia tuifinriet inthûk deu hnuoia Tuipui Hlo (Sea plant) le Coral (Tuipui rannung ruong) an zawng dâm; Greek Historian Herodotus le Alexander the Great haiin Africa rama Microbian mi an tihaiin insuknaupangna dinga ‘Fountain of Youth’ an dawn hlak ni dinga an ring an zawng dâm; China a Qin dynasty a lal hmasatak Qin Shi Huang-in damna tui (elixir of life) hmu tuma Mount Penglai a zawng dâm; Holy Grail a inthawka Zu/Tui dawntuhai chu an dam sawng hlak ti leia Holy Grail nasa taka an zawng dâm; tienlai khawvêla Alchemist po poin hringna tui siemsuok theina an ring leia ‘Philosopher’s Stone’
an zawng dâm hai khan mihriemin dam sawng hi ei duthusâm a n’a, ei nuomin ei inhawk hle a nih ti a suklang.
Russia a khawm Apples of Youth dâm an zawnga; tui inthlawk bawr bawra inchawm lut dam chu insuknaupang nawkna angin an tienthu (folk tales) a hai an hril nasa leiin, an Tsar (lal) pakhat chun a tak sawnin tui inthlawkah a lo inchawm lut hrim a nih. Soviet hun lai lem khan chu an Pulitburo hai kha mi narân nêkin an dam sawt lem leiin, an fak ding bîk, KGB Laboratories a hai dam sawtna damdawi Kremlin Tablet ti dâm, Kremlin Diet ti dâm a rûkin an siem dawk ni dingin an lo ringhlel ve hlak, an mi narân hai chun. Dam sawng chu hril lo, mi nêka dam sawt met khawm hi mihriem chun ei inhnar chu a nih.
Tienlaia Hindu hai pathienin Amrit an dawn leia dam sawngna an chang an ti hai, Norse hai pathienin Golden Apple an fâk leia an ṭhalai sawng ti hai, Mount Olympus a thitheilo ha’n Ambrosia an dawn leia dam zing an ti hai, tienlaia China hai pathienhaiin Monkey King-in a vêng Peach of Immortality (Thi thei lona Theite) an fâk hlak leia dam zing an nih an ti hai, hienga sakhuo thila mihriemin a ringnahai lei hin, dam zing theina thil a um a nih ti chu mihriemin an ring a, chu nei theihai chu pathienhai angin an dam zing ding a nih ti beiseina chu mihriemin a nei nasa pha êm êm a, a zawng a, a hmu chuong naw a, a changtu khawm an um bawk nawh.
Taksaa dam sawngna zawngna hi Hrietnavar tieng thil nêkin Alchemy an iti tieng pang hawi deu sienkhawm, tulai chu mihausa tawntawhai inhnikpuina le chawmna (sponsor or funded) zarin Scientist hai khawmin scientific taka hmu suok tumin suirilna an thaw nasa ta a. Embryonic Stem Cell treatment an ti dâm, Molecular Machine or Nanorobots (Swallowing the Doctor) an ti dâm, Cryogenics (future a sukhar nawk dinga thil deia mani insieṭha) ti dâm, Cybernetics hmanga mihriem lungril le hrietna po po Cloud Computing Technology a upload (direct mind-computer interface) a, virtual world (khawvêl tehlêm/technology) a dam zing annawleh taksa thar danga thunlût nawk pei ding ti hai dâm hi, khawvêlah kumkhuotluonga dam sawng theina dinga beiseia an thil buoipui zing hai chu a nih.
Amiruokchu, hieng Technology-hai hi naute pieng hlim angin a la dawng leiin a puitling theina ding chun hma tieng hunah kum iengza tawpa tam am ei la ṭûl ding ti chu hriet a la ni nawh a, a hlamzui el dî’m khawm hriet an naw leiin a hlawtling thei tak tak dî’m khawm hriet thei a la ni naw a, a hlawtling thei khawm ring a la um tak tak bawk nawh. Tuchena ding chun taksaa dam zing theina zawng kawnga chu rawl bang baw ang hlawlin ei la hlawsam hri a, ei inphet kaina ding an khoin van angin a lan sang veng veng nalawm e.
Tu hria ding hin chu taksaa dam sawng chu a thei hun a la um dîm ti khawm hriet thei khawm a la ni naw a, la thei ding khawmin beisei khawm a la um phâk naw tieng pang lem khawm a la hawi a, duthû sâm ding khawmin dam sawt bâk chu thlâkhla ding ei la nei hri nawh. Chu khawm chu ei ringna bu Bible dungzui chun a sawt tawpah kum 70 ni’ng a t’a, hrisêlna le hratna zârin kum 80 chen khawm ni thei bawk a tih.
Khawvêlah damlaini hmang sawng dingin taksaa dam sawng theina thil chu tiena inthawkin zawng hai sienkhawm hmu a la ni naw a, siem tum hai sienkhawm siem suok a la ni naw a, vângduoitlâktakin taksaa dam sawng nuom hai khawm an la dam sawng thei naw ding nisienkhawm, thlarau damna ruok chu a um ti tieng pang sermon tum chu ei ni nawh. Abraham Lincoln-in, “A pawimawtak chu i damsung kum ni loin, i damlai nia i hringnun hmang dân kha a nih” (It’s not the years in your life that count. It’s the life in your years) a ti ang hi a nih ei thu khâr nuomna chu.
Ei thusep bul tieng khin dam hi a hlu a, thil a thawthei lem a, a hlawk lem bawk, ti in la khawm khawvêla hin hringnun hi a hlut ang taka a hlut theina ding chun, dam sawng amanih dam sawt taluo hi ei inhawka ei thlâkhla ang huoin a pawimaw naw a, ei damsunga mâni ta ding le mi ta dinga ei hringnun ei hmang hlut dân hi a nih hringna le damlaini sukhlutu chu. Dam sawt khawm malsawmna a ni a, a hlu tho lai zingin, a hmang hlu thiem le a hmang ṭangkai thiem thiem hi an nih, mâni ta ding chau ni lo a, hringnun hlu le thlâkhla um, mi tam tak ta dinga dam man um hai chu. Ei thilthawthei a chîn le lien thuin thu a phur naw a, ei ṭangkai theina naa ṭangkâi ei lo tum ve na hi a nih hringnun sukhlutu le hlawktaka siemtu chu.
Dam hi thlakhlain, dam inhawk ngawi ngawi in la khawm, hringnun a hlut angin hmang hlû tum loa, ei hmang hlu si naw chun, malsawmna thilthlawnpêk ropuitak hringna ei sukthâng mei mei a ni ding a nih. Hi hringna thilthlawnpêk ei thlâkhla êm êm hi mani ta ding chau ni loin, mi dang ta ding khawma ṭangkâia hmang tum hi ei damlainia ei thaw ding mâkmaw chu a nih. Mi dang chawkbuoi amanih, thil rilo thawa hun khawral a, umzie bo deua hun sukthâmral mei mei hin, damna le hringna ei thlâkhla em em hi a hlutna ei sukbo hlak a, ei hringna chu ei nin thlakhlain dam inhawk ngawi ngawi in la khawm mi dang ta ding ruok chun nghawk um ei inchang hlak.
Thlaraua dam ti loah, khawvêla ei dam sawt thei dân umsun chu ei thilṭha thaw, mi ta dinga ei ṭangkai theinahai hi an nih. Bruce Lee-in’, “Dam zing thei dan lampui umsun chu hrietzingthlâka hringnun hmang hi a nih” (The key to immortality is first living a life worth remembering) a lo ti ang khan, mi ta dinga ṭangkâi thil inchikthlâk thawtu chu, a thilṭha thaw zârin hrietzingnaah (memory) theinghil ni ngai naw ni a, hrietzingna hi khawvêl mihriemin an nei sung chu mi lungrilah um zing tâng a t’a, khawvêlah boral ngai naw nih. Thil ri lo thawtu ruok chu a hringna boral ruolin bo hmang ve nghâl a tih.
Dam hi inhawkin, thlâkhla hle inla khawm, thi khawmin hlutna le pawimawna a lo nei ve. Shogun TV series a Marikosama’n “Hringna le Thina hai hi angkhat char an nih. Hlutna le pawimawna an nei ve ve” (Life and dead are the same. Both have value and purpose) a lo ti kha indik ka ti hle. Hringna hi thlâkhlain, dam hi inhawk hle inla khawm, dam nêkin thi a ṭûl vena hmun le hun hi a um ve hlak. Inhawk taka thi tina ruok chu ni loin, a ṭûl lei chaua hringna inhlân tina lem a nih.
Pasalṭha tam takin ram le hnam hmangaina leiin an hringna hlu êm êm chu an lo inhlân rawp ta a, lan hlan pei bawk an tih. Dam an inhawk naw lei, an hringna an ngainêp lei ni loin, mi damna dinga hringna inhlân ṭûlin an hriet a, an thîna chu thina hlu niin, mi ta dingin ṭangkâina nei ding a nih ti an hriet leia thi an thlang lem lei chau a nih. Thina hlutna le pawimawna hretu Che Guevara khawmin, “Mî hnawchêpna hnuoia thlaphâng taka dingṭhaṭhuon puma dam nêk chun, mâni kea ngîra changpar awra thi hi a hlu lem” (It is better to die standing, than to live in one knees) a lo ti a ni kha. Hringna a thlâkhla naw lei ni loin, rinum a tuorna le a thinaah mi ta dinga hlawkna a hmu lei chaua a hril a n’a, a hringna khawm an hlân ngei bawk kha.
Pasalṭha ha’n an hringna hlu êm êm an inhlân chu a ropui êm leiin, ngaisang, ngainat le ngairopui an hlaw a, innghil an ni ta ngai naw a, hunin an hming a phûm hmang thei ta naw a, boral loin mihriemhai lai mihring angin an nun a re ta ngai nawh. Troy khawpui an rûn tawm a, Achilles in a sipaihai khuoma an fûihuoina thu, “Saw tuipui kam khêla sawn ieng in am a nghâk cheu inhriet am? ‘Chatuona Damna’, la ngêi ro, in ta a nih.” (Do you know what’s there, waiting beyond that beach? ‘Immortality’, take it, it’s yours) a ti chu pasalṭhahai chan a hung ni sawng ta pei a nih.
Vân pasalṭha Isu Krista khawm kha dam a’n hawknaw lei le, hringna a ngaihlu naw lei le, thina ngâinêpa thi an hawk leia thi a ni naw a; dam inhawkin, hringna thlâkhla hle sienkhawm thinaah hlawkna nasatak a hmu zâr chaua hawphur hle pum zinga a hringna an hlân a nih.
Râlkhing tieng pana dam lai vakamah hun ei hmang lai hin, hringnun hlutzie hre zingin mani inngai hlu hlur chuong loin, mi dang ngaituo pum zingin mani intheinghil chuong loin, mani ei dam nuom angin mi dang khawm dam nuom seng an nih ti hre zing pumin, mani ta ding bâkah midang ta ding khawma thilṭha thaw kawngah ei tik sukse naw’ng ei tiu. Dam hi a hlu, amiruokchu thilṭha thaw nêka hringnun sukhlutu a um chuong nawh. Thilthlawnpêk hlutak hringnun hi a hlu hle leiin thil ṭha thawin vawng hlu ding hi a nih.
Dam inhawkna rama hin lo dam sawng ta inla tar angin ei dam zing ding am a nih, annawleh ṭhalai angin? Tar angin lo dam zing ta inla khawvêl hi a ṭawphnawkin a pawrche hle el dî’m? Ṭhalaiin dam zing ta inla mi hausa le mi chunghnung ha’n mi harsa le mi hnuoihnunghai an nêksawrna a nasa zuol el dî’m? Mi hausa le mi harsa inkâr a hla zuol nuom sawt dî’m?
Dam sawng seng inla ei inngaisak sêng dî’m, hmangaina nêkin intheidana le suol a pung zuol lem dî’m? Dam zing nuomna hin hieng po po hi ei inhuom ngam dî’m?
Ṭobul, Volume II – Issue No. 05, Thlahmur – Changer 2025. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.
Comments
Post a Comment