Suon leh Pâr: Inlâichinna

8th March, 2025, Delhi

Kum za chuong zet Chanchinṭha tuihâng tlânin internet khawvel dâia, kum zabi 21-na ei chuongkâi zet hnung hin chu teknawlogy ruopuiin a mi hung sûr khuma. A mit kĕu hlim taphawt hai khawma screen-a lim enin ‘a pache – a pache’ an hung tia, Limzêng (YouTube), Fêsbuk (Facebook) le social media khawvela intâwl lutin Artificial intelligence le Deepseek hai rim ei inhnam phâk vuot vuot ta bawk. Hieng lâi zing hin hriet naw kârin Kawrvâipui le Sâppui nun ei inṭawmpui mêk bawka, ei ṭawnga ei inko dân tam tak hi ei theinghil a, sâp hai inko dân inṭâwmpuiin ‘ka cousin’ tia hmang tlânglâwn a hung ni pei tah. Ṭhangthar tam tak lem hin chu lavapa, lavanu ti hai dam hi ei hriet ta nawh. Suon thum, suon li chena ei ki le kâu hnâivâi, sûng le kuo a ei ngâi, ro inhluo thei khawpa la’n hnai hai le nuhmei pasal zawngna kawnga khawm ei mel ngâi lo hai suina le inlâichinna hi ziek a la um meu nawh a. Hi thuphan tâwi hi ṭobul le inthlasâwng suina, geneology ni loin, kî le kău hai, u le nau hnâivâi hai Hmar hnam dân ang taka ei inko dân hai phawrlang ei tum a ni lem.

Ei thupui, ‘suon le pâr’ ti hi hei hril fie hmasa inla. Ei pi le pu haia inthawkin, khawvela hnam tam lemin an lo zui, patriarchal society, thil iengkima pasal thuneina le rorelna zui hlak hnam ei nia, chuleiin ‘suon’ hi pasala inthawka inṭan a ni hlaka, nuhmei hai ruok chu thlatu bul le suon inṭannaa hril le zêl sa an ni ngâi nawh. ‘Suon’ chu pasal, nau pasal nei taphawta inthawkin a’n ṭan a, a’n ṭanna chu ‘suon bul’ ei tia, suon bula inthawk fe thla hai po po, hieng; nau le te, tu le te, le chithlâ hai po po hi a ‘suon’ hai chu an nia, suon haiin nuhmei pasal inneia sûng le kuo an va zawm hai hi ‘par’ ei ti hai chu an nih. A tâwi zâwngin, suon chu ‘chithla hai’ an nia, ‘pâr’ hai ruok hi chu suon hai nuhmei le nau, an tarpi, tarpu an va zawm hai a kâwk lem. Chun, papui, nau pasal nei lo hai hi ‘suonmawng’ ei ti hlak.

Suon bul hril ni khuoa nuhmei hai ei inṭhang sa tir naw hi nuhmei hai ngâinêpna le an chanvo tham lo le diriemna lei a nih ti ang zâwnga hrilna dam a um hlaka, hi hi thil indik lo a nih. Pi le pu haia inthawka ei inṭhuoi dân a ni ve tawp el a nih. A dik dika hril chun, ei nunphunga hin nuhmei hai hi ei ngâihluin iengkima ei ditsaka ei inhmasa lem hlak. Ei inko dân hai khawm, ‘Nu le Pa’, ‘Pi le Pu’, ‘Tarpi le Tarpu’ le ‘Nuhmei le Naupang’ le a dang dangin ei inko hlaka, nuhmei hai hi iengkima ei inhmasat zie hlak. Hieng haia inthawk hin ei society-a nuhmei hai hi ei ngâinêp naw a, ei châwisangin, iengkima chanvo insâng le ṭha ei inhlân lem hlak a, ei society-a hmun an hluo lien em em a nih ti a suklang.

Suon (Generation):

‘Suon’ ti hin chithlâ hai hrilna chau bâka inthlasâwngna hunbi, ṭhang (generation) hrilna khawma ei hmang hlak. ‘Ṭhang’ ei ti hin hunbi bîk tiem sûng a pieng hai hi a kâwk thei. Hi hunbi bîk thliek khat sûng, tiem ṭana inthawka tiem tâwp chen hun sûng po hi ‘ṭhangkhat’ ei tih. A tlângpuiin ‘ṭhangkhat’ hi kum sâwmbi (decade) thliekin ei hril hlak. 2024 hnunga pieng hai hi Gen Beta an tia, chuong ang peiin 2010 – 2024 sûnga pieng hai hi Gen Alpha, 1997 – 2012 sûnga pieng hai hi ‘Gen Z’, 1981 – 1996 sûnga pieng hai hi Millenials, 1965 – 1980 sunga pieng hai hi Gen X, 1946 – 1964 sûnga pieng hai hi ‘Baby Boomers’, 1928 – 1945 sûnga pieng hai hi ‘The Silent Generation’ an tih. Ṭhangkhat sûnga pieng hai hi hun tawng angkhat le khawvel hmasâwna kuong hap hmunkhat an nia, huong khata lêng an ni leiin an mizie, an ngâidân, an khawthlîr le hawiher inangna an nei hlaka, huong khata sie thei an nih. Generation hran hrana um hai ei hei thlîr chun fâk nuom zâwng le hme du zâwng chen khawmin a’n ang nâw thei. Entirna dingin, Millenials Generation (1981 -1996) a mi hai chun zâwngṭa, khanghmuk, thingthupui, rim se deu deu an du tlângpuia, Generation Alpha (2010 – 2024) sûnga pieng hai chun an du bêk ta nawa, chu nêk hmanin ‘kamram’, fâk thei kamchereka hai an du tlângpui. Inhma deu a nuhmei pasal inneia, suon thum chen a tu le te hai hmu phaktu chu khûpthum hmu phak a nih an ti hlak. Generation chungchang ringawt khawm hi a hrana ziek tham a nia, ṭum danga dingin la hei sie phawt ei tih.

Ei thupuia inthawk pêl hla taluo loin, hei inbûr chawt el ta inla. Inko dân inlâichinna le kaihnawi thu Hmar ṭawnga ziekna lekhabu hi râwn ding a la um meuh nawa, hril fie thiem a’n tak hle. ‘Inlâichina’ inko dân ti hin ‘Suon Bul’, a lâihlûma hmangin a chung tieng le hnuoi tieng suon thum chen hriet awlsam thei dân ang takin hei bie vak ei tih.

Kî le kău:

A hmasa takin ‘Ki’ ti hi hei hril fie phawt inla. ‘Ki’ chu nu le pa a inthawka chung tieng, fe tung pei hai hi ei ‘ki’ hai chu an ni a. Nu le pa hai unau piengpui hai le an nu le pa hai, suon hni suon thum chena fe hai hi an nih. Ki khing khata hin Nu, nu le pa hai, a pi leh pu hai an nia, chun a unaupui hai chu a ‘kău’ hai an hung nih. Pa tieng panga a nu le pa, a pi le pu hai, suon hni suon thum chena fe thung hai hi ‘ki’ khing tieng pang a thlatu hai chu an nia, a unaupui hai chu a ‘kău’ hai an nih. A awlsam zâwngin, ‘Ki’ chu nu le pa a inthawka, nu tieng le pa tienga thlatu suon thum suon li chena fe tung pei hai hi an nih.

A hnuoia ‘Ki leh Kău’ inlaichinna ei hei suklanga hin, nu leh pa hai hi Ki tieng panga suon khatna a um an nih ti ei hmu theia, ei pa hai far hai chu ei Ni hai an nia, ei ni hai pasal hai chu, ei rang hai an nia, ei pa hai unaupui pasal hai chu ei Pate/Papui hai an nih. Nu tienga, an unaupui pasal hai chu ei Pu/Pute hai an nia, an unau nuhmei hai chu Nupui/Nute hai an nih. Hieng hai po po hi Ki tienga Figure 1: Ki leh Kău inlâichinna.

suon khatna a um vawng an nih. Chun, Sâp hai angin, great grandfather/ great grandmother ei nei ve nawa, ei nu la pa hai pi leh pu hai, chu hai nu le pa hai chu, Pi le pu tiin ei ko thoa, fig. 1-a ei suklang angin suon hnina le suon thumna a hai Pi le Pu hai an nih.

Figure 1-a ei hmu angin, Nanga inthawka hnuoi tieng po hi ‘Te’ hai an ni vawnga, nanga inthawka level khata inhnuoi, suon khatna um hai hi ‘nau hai’ an nia. Hi entirna-ah hin, Nangin unaupui pasal pahni le Far pahni i neia, in rengin nau nuhmei pakhat le nau pasal pakhat seng in nei a. In nau hai chun kawppui an hung nei seng a, nau pasal hai chu i chithla, i pahnam inṭâwmpuitu le i chithla hai sukhringtu an nih. I nau nuhmei hai ruok pahnam dang pasal a va nei an ni leiin, inthla sawng peina-ah ei sie ta nawh a, chuleiin figure-a ‘x’ hmangin ei inchika, hieng hai hi hnam dang zawm ta hai an nih.

Chun, figure-a ‘*’-a inchik ei hmu hi nau pasal a nei nawa, a nau nuhmei haiin pasal pahnam danga mi an nei ve ve leiin, an pa chithla sukhringtu ding an um ta nawha, an pa chu suonmawng a nih. Piengpui, urêng le lâihrui inzawmpui hai hi ‘u le nau’ hai tiin ei koa, u le sang hai tina leh a’n tluk a nih. Ṭawngna le inkona takin ‘unaupa/unaunu’ tiin ṭawngbau ṭha’n ei inko hlaka, amiruokchu, thil indik tak niin a’n lang nawh. Nêka pieng hmasa po hi ei u hai an nia, a nêka pieng nuhnung hai hi a sang (nau) hai ei ti hlak. Piengpui unau hai, sul khata inthawka suok, a chung chara mi le hnuoi chara mi hai hi Lâihrui inzawmpui ei ti hlak, chu umzie chu unau panga-a an mi lai tak ta dingin a chung chara le a hnuoi chara mi hai chu a laihrui inzawmpui hai an nia, a dang hai chu piengpui unau hai an nih. Piengpui unau haiin nuhmei le nau an hung nei phâ leh, hieng hai hi ‘kâu’ hai, an hung ni a. Mani nau hai nau le te hai chu ei ‘tu le te’ hai an hung ni hlak.

Tu le Lava:

Tulai ṭhangthar haiin ei hriet suol le hmang suol nasa em em laia pakhat chu ‘Tu le Lava’ hi an nih. Pasalin ‘Tu’ an nei hlaka, ‘Lava’ ruok chu an nei ngâi nawh. Nuhmei chun ‘Lava’ an nei hlaka, ‘Tu’ ruok chu an nei ngâi nawh. Pasal ta dingin a Far hai nau chu a ‘Tu’ hai an nia, Tu hai laia nuhmei hai chu Tunu an tia, pasal hai chu Tupa tia ko an ni hlak. Nuhmei ta dingin a Ṭa hai nau hai chu a ‘Lava’ hai an nia, a lava laia pasal hai chu Lavapa hai an nia, nuhmei hai ruok chu Lavanu hai an nih. Tu le Lava hai hi, suon bula inthawka inkhiin a mei tieng panga suon hnina huonga um an nih. An nu le pa-a inthawk le an pi le pu haia inthawka an rochung hai chu, roin an nei ve pei thei. Inpui nghâktu, ‘Tu’ amani ‘Lava’ amani chu ro inhluona ding kawnga chanvo an nei theia, inpui nghâk nâw tu hai ruok chun chan an nei ta ngâi nawh. Sâp haiin first cousin, second cousin an ti angin lava pakhatna, pahnina ei nei nawa, suon khat suon hnina le suon thumna chen khawma, Lava hai tiin ei la ko zing tho a nih.

Ni le Rang:

Pa tienga a unau nuhmei hai hi a nau hai ta dingin an ‘ni’ hai an nia, an ni hai pasal hai chu an ‘rang’ hai an nih. ‘Ni le Rang’ hi pa tienga suon khatna, pa tienga ‘ki’ kăupêng, sâwng hnina hai an nih. I pa unau nuhmei hai chu i ‘ni’ hai an nia, an pasal hai chu i ‘rang’ hai an nih. Chun, ‘Ni le Rang’ nau hai hi pa tienga, paternal cousin hai an nih. Chun, Nu unaupui pasal hai hi ‘Pute’, maternal Uncle ei tia, an unaupui nuhmei upa lem hai chu ‘Nupui/Nulien’ ei ti hlaka, an unaupui nuhmei naupang lem hai chu ‘Nute’ tiin ei ko hlak. Nu tienga an unaupui nau hai, nuhmei le pasal hi maternal cousin an nia, Hmar dân taka chun ‘nute/ pute’ tiin ei ko hlak. Ni tieng panga hin a sâwng thumna a dingin, Nu le pa hai an uma, chu haiin an piengpui u le nau hai chu sâwng thumna a kăupâng hai chu an nih.

Ṭa, Far le zuor:

Pasal ta dingin a unau, a lâihrui inzawmpui, a piengpui nuhmei hai hi a ‘far’ hai an nia, nuhmei ta dingin a unau a piengpui pasal hai hi a ‘ṭa’ hai an nih. ‘Ṭa le Far’ hai hi nu le pa hmunkhat amanih, pa hmunkhat nu tum tum amanih, nu hmunkhat pa tum tum, thisen lâihrui inzawmpui hai an nia, taksa taka unau bîka ruot le ngâi an ni hlaka, Hmar dân taka ro inhluo thei an nih. Tapa nau hai le farnu nau hai hi ‘putuo’ an ti hlak. Nuhmeiin ama piengpui chie ni lo, kawng iengkima a’n thlawppui dingin, a vawk vâi thata a vawk khâk amani, puon, zakuo, puonbil pein, ‘zuor’ a man hlak. Zuora inman hai hin siet ni ṭha nia ama piengpui unaunu hai ang takin a chunga ṭhat an insuo ve hlaka, sienkhawm unau lâihrui inzawmpui leh chu a dân a dang deua, ro inhluo thei an ni nawh.

Zâwl le Sasem:

Pasalin unau, lâina hau a nuom chun ama chipui lâia mi ni lo, pahnam danga mi kawng iengkima u le nau piengpui ang hiela a’n thlawppui thei ding, siet ni ṭhat nia kawng iengkima a’n bâwisâwmpui ding, sa zâng/nghâwng thlûr khat tlin khat le thingpui inlumin, mani sika ngîr thei ding ‘Zâwl-a’ a man hlak. Hienga Zâwl a inmantuo hai hin zâwl sa, sa zâng/nghâwng thlûr khat tlin khatin an indêngtuo a, sa zâng an hlâw zâtin sa zâng thingpui an inlum hlak. Hienga Zâwl a inmantuo hai kâra sa zâng an inpêk tawn hlak a, sa an sem ding pha leh an Zâwl hai koin an insem tir hlak leiin Zâwl hi ‘Sasem’ khawm ei ti hlaka, chuleiin Zâwl le Sasem hi thuhmun an nih. Zâwla inman hi, pasal unau piengpui nei tlâwm deu haiin an thaw tlângpui hlaka, unaua inmanna a nia, damsûng chau a dai hlaka, ro hluotu ngîrhmuna ruok chu an ngîr thei nawh. Zâwl hai hin thu an nei insâng hlea, nuhmei pasal inneina kawnga khawm a thu lâi tantu an ni theia, Zâwl-in a rem ti nâw chun an ṭhul tawp thei a nih. Chun, Zâwl mantu hin ṭûl a ti chun pakhat nêka tam zâwl a man thei.

Laibung:

Hmar hnama hin pahnam 34 chuong lâi zet an uma, ṭawng hrang nei sâwm le pathum lâi an um bawk, chuong hai chu: Zote, Ṭhiek, Faihriem, Sakechek, Pang, Khelte, Kom, Hrangkhol, Darlawng, Chorei, Bawm, Biete le Aimol hai an nih. Hieng hai bâka Hmar ṭawng, khawsak ṭawng hmang hai hi pahnam tam tak an um a. Pahnam khat sûnga kăupêng dang dang um hai, entirna dingin; Zote pahnam sûnga kăupêng hai Chawnghau, Chawnvawr, Saihmang, Neitham le a dang dang hai hi ‘Laibung’ tiin an inko bîk hlak. Pahnam khat sûnga mi ni lo, pahnam dang dang huonga mi khawm, an umna hmun le a ṭul dân angin Lâibung bîk an inman thei. Entirna dingin, Tuiṭhaphaia chu, Zote, Ngurte le Lâwitlang pahnam hai chu ZNL intiin Lâibung bîka an inman a, siet ni ṭhat ni a, an inṭhangpuiin an insâwttuo hlak. Hienga ‘Laibung bîk’ inman hi umna hmu le remchang dân izira association indin a ni hlak a, ZNL hai hi Tuiṭhaphaia laibung ni hai sienkhawm, Sakawrdai le Aizawl-ah hai chu laibung inti kher chuong nawh. Thu buoi iemani, sungkuo le mimal chauin an rêl thei lo thil hai chu laibung inpunin, khaw khata pahnam association haiin an rêl hlaka, Hmar hnam dâna ding chun pahnam ro rêlna hi a tâwpkhâwk a ni hlak. Tulai hin, Darhmangpui ṭawngkam takin Laibung, Laibung tiin inkona takin mi tam takin an hmang hlak a, hi hi thil indik lo a nih.

Pubîk:

Mani nu le pa hai nu le pa hai hi ei pi le pu hai an nia. Mani nu hai pa hai hi ‘Pubul’ ei ti hlak a, a unau pasal hai chu a pu/pute hai an nih. Pubul a lo um ta naw a ni chun, nu unau pasal, a ṭa hai lâia mi ni lo, nu pahnam chanpui hai ngêi, nu hin a nau hai lâi an pu ding bîk a ruot pêk hlaka, a va man a pu chu ‘Pubîk’ ei tia, ‘Pubîk’ hi pu taka ei va man a ni leiin ‘Putak’ ti châng a um hlak. Hieng hai pahni hi thuhmun an nia, hriet buoi ding a ni nawh. Pubîk hin thu a nei insang em ema, thil ieng thu amani ‘Pubîk’ bâwkân a Laibungin a rel fel ta hnung khawm ni sien, Pubîk hi a lung a âwi nâw chun an ṭhul tawp hlak a, ṭhul loa an fe thlengpui a ni chun khawtlâng hmâiza an hmu ngâi nawh. Pubîk hin inza a hlâw em em a, a ṭawnga hin malsâwmna le ṭawngsie a uma ngâi a nia, iengkim an thaw ding taphawt Pubîk bula an intlun hmasa zet hlak a nih. Pubik hi pa tieng panga thâw a ni ngâi nawa, nu tienga chau, suon hnina a mi hai man an ni hlak.

Inneina le inzawma inko dân hai:

Pasalin nuhmei a nei nikhuo a, a nuhmei chu ‘Mo’ a hung nia, ama chu ‘Mo neitu’ a nia, a nuhmei nu le pa hai chu ‘Tarpi’ le ‘Tarpu’ tiin ei ko hlaka, chuong ang bawkin Mo ta dingin a pasal nu le pa hai chu a Tarpi le Tarpu hai an nih. Innei ni khuoa hrepuitu dinga an man hai chu ‘Ṭhien’ an tia, nuhmei tienga hrepuitu chu ‘Ṭhiennu’ a nia, pasal tienga hrepuitu chu ‘Ṭhienpa’ an tih. Ṭhien hai hin innei nikuoa hin thu an nei sei em em a, inneitu ding hai kâra remti nâwna an nei chun inneina hi ṭhul pha hiel thei a nih. Ṭhien hai hi, Mo le Mo neitu ta dinga ruol ring an ni tlat hlaka, innei hnunga hai chen khawm thuruk, hlaruk inhrilna taka nei hlak a nia, Ṭhien hi an pawimaw em em. Nuhmeiin khuol râla pasal a va neia, a nu le pa hai hmu phâk loa a um chun, pasal a va neina khuoa a pa sika ngîr thei ding, a pa leh pahnam angkhat, chêng sâwmngâ pein ‘Panghâk’-in a man hlak. Chun, a pasal leh insuklungâwilo leia zâm ṭûl dama a um chun Panghâk bula hin a tlân lût hlak. Panghâk hi nuhmei tieng chauin an neia, pasal hai ruok chun an nei ve nawh.

Tlângkâwmna:

Sâp hai inko dân ang thlap thlapin ei inko vê nawa, inlâichinna an nei ang hi ei nei ve naw bawk, chuleiin an inko dan anga ei inkhi pha a’n dik thei ngâi nawh. Sûngkuo inlâichina hi sui tham tak a nia, inlâichinna inpawthuo, invawtuok le inta tawn hai thlier hrang thei dingin scholar le scholar paper tam tak ei ṭûl tak zet. Hi thu ziek tâwi hin, ei hnama ei inko dân inlâichinna po po a hril kim vawng seng nawa, ei inko dân tlânglâwn tlâwmte hai ei hei târlang chau a nih.

Ṭobul, Volume II – Issue No. 04, Tuolbuol – Thlado 2025. An e-Journal of Hmar Literature Society Delhi.